Ergenlikte dijital kimlik arayışı: çoklu hesaplar, benlik saygısı ve görülme ihtiyacı

Derleyen: Ahmet Usta, Psikolojik Danışman

 

Ergen psikolojisi literatürü, sosyal beceri eksiklikleri, akran çatışmaları, benlik saygısı düşüklüğü ve dijitalde üretilen çoklu kimliklerin aynı gelişimsel eksenin farklı yüzleri olduğunu söyler. Bu yüzler bazen parçalı, bazen örtülü, bazen de gencin kendisinin bile açıklayamadığı bir çağrının yankısıdır. Dijitalde çoğalan hesaplar ise bu çağrının en görünür yüzüdür; sayısal dünyanın soğuk ekranına yazılmış yalın bir ihtiyaç: “Beni biri burada görsün.”

Ergenlik, yalnızca biyolojik bir eşiğin değil; kimliğin, ilişkilerin ve benlik değerinin yeniden kurulduğu bir çatallanma dönemidir. Ve dijital çağ, bu çatallanmayı hızlandırarak gencin kendini çoğaltabileceği yeni odalar açmıştır. Bu odalarda kullanılan her kullanıcı adı, her profil fotoğrafı, her anonim hesap; bir yüzün değil, bir ihtiyacın konuşma biçimidir. 

1. Günümüz Ergenliğinde Kimlik Arayışının Dijital Yüzü

Ergenlik, Erikson’un (1968) tanımıyla “kimlik ve rol karmaşası” dönemidir. Genç hem kendi sesini bulmak hem de başkalarının ona biçtiği rollerin içinden bir tanesini seçmek zorunda kalır. Ancak günümüz ergeni artık tek bir gerçeklikte yaşamıyor. Bedeni fiziksel dünyada, benliği ise parçalı biçimde dijitalde dolaşıyor.

Türkiye’de yapılan araştırmalar, sosyal beceri eksikliği yaşayan gençlerin dijital kimlik denemelerine daha yatkın olduğunu ortaya koyar (Kardaş, 2021). Dijital kimlik burada bir kaçış değil; bir deneme alanıdır. Genç, fiziksel dünyada yinelenmeyen deneyimleri dijitalde tekrar tekrar kurar. Çünkü hem sınanmak hem de saklanmak ister; hem görünmek hem de reddedilmekten kaçmak. Kimlik denemeleri bu iki uç arasında salınan bir ritimdir. 

2. Sosyal Beceri Zayıflığı ve Dijital Telafi Döngüsü

Yüz yüze ve dijital ilişkilerin güvenli algılanması kişiye ve yaşantıya göre değişebilir. Çoklu hesap kullanımından sosyal yetersizlik veya telafi motivasyonu kesin olarak çıkarılamaz. Öğrencinin kendi açıklaması, mahremiyet ihtiyacı ve işlevi birlikte değerlendirilmelidir.

Bu döngünün en belirgin özelliği şudur:

Gerçek ilişkilerde zayıflık arttıkça dijital varlık çoğalır.

MEB Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü’nün (2023) saha raporları da aynı tabloyu çizer: Sosyal beceri yetersizliği, çevrim içi davranışların yönünü belirleyen güçlü bir eksendir. Bu nedenle çoklu hesap açma davranışı yalnızca bir “dijital oyun” değildir; gencin kırılganlığını yönetme stratejisidir. Kendini yeniden kurduğu yapay bir güven alanıdır. 

3. Benlik Saygısı, Beden Algısı ve Sosyal Karşılaştırma

Benlik saygısı, ergenin iç mimarisinin omurgasını oluşturur. Rosenberg’e (1989) göre düşük benlik saygısı, bireyin kendi değerini içsel olarak doğrulayamadığı her alanda yeni dış kaynaklar aramasına neden olur. Dijital kimlikler bu noktada bir “tamamlayıcı benlik” hâline gelir.

Sosyal medyada idealize edilen görüntüler özellikle ergen kızlarda beden memnuniyetsizliğini artırır (Fardouly & Vartanian, 2016). Genç bu görüntülerle karşılaştıkça kendi bedeniyle çatışmaya girer; beden çatışması ise kimlik çatışmasına dönüşür. Bu dönüşüm, Türkiye’deki araştırmalarda da benzer şekilde gözlenmiştir (Yılmaz & Yurt, 2020). Bedeninden memnun olmayan genç, dijitalde kendine alternatif bedenler, alternatif yüzler ve alternatif hayatlar üretir.

Bu üretim çoğu zaman şu sorunun etrafında döner:

“Gerçekte kimim, dijitalde kim olmak istiyorum?” 

4. Dijitalde Çoklu Kimlik Üretimi: Bir Arayışın Sessiz Semptomu

Marwick ve boyd’un (2011) bulguları açık bir gerçeği gösterir: Çoklu hesaplar, gençlerin sosyal baskıları yönetmek için başvurduğu bir esneklik alanıdır. Aile için bir hesap; arkadaşlar için bir hesap; zorbalıktan kaçmak için bir hesap; bir de görünmek için açılan hesap…

Çoklu hesap kullanımı tek bir motivasyona bağlanamaz. Mahremiyet, farklı arkadaş grupları, ilgi alanları ve içerik üretimi için hesap ayrımı yapılabilir. Sorun değerlendirmesinde kullanım amacı, kontrol kaybı, güvenlik ve günlük işlev önemlidir.

“Beni biri burada görsün.”

Bu cümleyi bir çığlığa dönüştüren şey ise çoğu zaman sessizliğin kendisidir. Genç bunu söylemez; daha çok hesap açar. 

5. Akran Çatışmaları ve Dijitalde Yeniden İnşa Edilen Kimlikler

Akran ilişkileri, ergen gelişiminin en sert sınavıdır. Bukowski ve Laursen (2020), akran ilişkilerinin ergen psikolojisinin yapısal belirleyicilerinden biri olduğunu vurgular. Çatışma yönetemeyen gençler dijitalde kendilerine kontrollü bir alan kurar. Bu alan, dış dünyanın düzensizliğini telafi eden bir düzen arayışıdır.

Koç ve Çiftçi (2022), akran zorbalığına maruz kalan gençlerin dijitalde “yeni kimlik üretme” davranışına daha yatkın olduğunu gösterir. Bu davranış çoğu zaman kimliğin parçalanması değil; acının yeniden anlamlandırılmasıdır. Genç, kendi gölgesinden kaçmak için başka bir gölge üretir. 

6. Dijital Kimlik Farkındalığı ve Duygu Düzenleme İhtiyacı

Duygularını düzenlemekte zorlanan ergenin davranışlarını düzenlemesi beklenemez. Gratz ve Roemer (2004), duygu düzenleme becerisi düşük bireylerin problem davranışlara daha yatkın olduğunu söyler. Dijitaldeki çoklu kimlik davranışı da bu bağlamda duygusal bir düzenleme girişimidir.

Bu nedenle müdahaleler yalnızca davranış düzeyinde değil; duygusal düzeyde de çalışmalıdır.

Etkili müdahale dört çizgide ilerler:

Sosyal Beceri Eğitimleri: Yüz yüze temas arttıkça dijital kaçış azalır.

Benlik Saygısı Destekleri: Benliği güçlenen genç daha az parçalanma ihtiyacı duyar.

Akran Çatışma Yönetimi: Çatışma becerisi gelişen genç, dijital kimliklerle kendini korumaya daha az yönelir.

Dijital Kimlik ve Medya Okuryazarlığı: Genç, kendi dijital davranışının “nedenini” gördüğünde kontrolü eline alır. 

7. Sonuç: Görülmeyen Bir Çığlığın Dijital İzleri

Söylenemeyen duygular, görünmeyen acılar, dillendirilemeyen korkular…

Hepsi dijitalde yeni bir kimlik olarak karşımıza çıkar.

Genç konuşamaz; davranır.

Söyleyemez; çoğaltır.

Ve çoğalttığı her hesapla şunu fısıldar:

“Beni biri burada görsün.”

Bu fısıltıyı duymak, değişimin ilk kapısını aralamaktır.

Görmek anlamanın; anlamak ise iyileştirmenin başlangıcıdır.

OBSESİF KOMPULSİF BOZUKLUK (OKB): ÇOCUKLUKTAN YETİŞKİNLİĞE BELİRTİLER, TÜRLER VE RUH SAĞLIĞINA ETKİLERİ

NEDEN TELEFONU ELİMİZDEN BIRAKAMIYORUZ?

Kaynakça

Allen, K., & Manning, L. (2020). Parental warmth and adolescent digital engagement. Journal of Youth and Adolescence, 49(5), 985–1002.

Bukowski, W., & Laursen, B. (2020). Peer relations in adolescence. Handbook of Adolescent Psychology.

Erikson, E. (1968). Identity: Youth and Crisis. W. W. Norton.

Fardouly, J., & Vartanian, L. (2016). Social media and body image concerns. Body Image, 19, 1–8.

Gratz, K., & Roemer, L. (2004). Multidimensional assessment of emotion regulation. Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment, 26(1), 41–54.

Kardaş, F. (2021). Ergenlerde sosyal medya kullanımının kimlik gelişimiyle ilişkisi. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 11(61), 150–168.

Koç, Z., & Çiftçi, S. (2022). Akran zorbalığı ve dijital kimlik ilişkisi. MEB Özel Eğitim ve Rehberlik Dergisi, 3(1), 45–60.

Marwick, A., & boyd, d. (2011). Multiple identities in networked publics. New Media & Society, 13(6), 1031–1049.

MEB Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü. (2023). Okul Rehberlik Çalışmaları Yıllık Raporu.

Nesi, J., & Prinstein, M. (2015). Social media and adolescent adjustment. Clinical Child and Family Psychology Review, 18, 142–160.

Rosenberg, M. (1989). Society and the Adolescent Self-Image. Princeton University Press.

Valkenburg, P., & Peter, J. (2011). Online communication and adolescent well-being. Developmental Psychology, 47(2), 267–276.

Yılmaz, S., & Yurt, E. (2020). Sosyal medya kullanımının ergenlerde beden algısı üzerine etkisi. Kastamonu Eğitim Dergisi, 28(5), 2201–2215.

İşlev üzerinden görüşmek

Hesap sayısından önce amaç, güvenlik, uyku ve günlük yaşama etkiyi konuşun. Mahremiyet için hesap ayrımı olağan olabilir. Kontrol kaybı veya belirgin işlev bozulması varsa çok kaynaklı değerlendirme alınır; tek davranıştan tanı çıkarılmaz.

Son gözden geçirme: 22 Ekim 2026.