Öğrenirken Neden Çabuk Sıkılırız? Beynimiz Öğrenmeye Neden Direnir?

 

Öğrenirken Sıkıldığınızda Ne Yapmalısınız? Önce Nedenini Bulun

Ders çalışırken sıkılmak her zaman isteksizlik anlamına gelmez. Bazen konu çok kolaydır, bazen çok zordur, bazen de öğrendiğiniz bilgiyi nasıl kullanacağınızı bilemezsiniz. Peki, neden sıkıldığınızı nasıl anlayabilir ve ne yapacağınıza nasıl karar verebilirsiniz?

Bir matematik dersinde iki öğrencinin aynı anda sıkıldığını düşünün.

Birinci öğrenci, öğretmenin çözdüğü soruları zaten biliyor. Anlatılanlar ona çok kolay geliyor ve yeni bir şey öğrenmediğini düşünüyor.

İkinci öğrenci ise konuyu anlamakta zorlanıyor. Öğretmenin yaptığı işlemleri takip edemediği için dersten uzaklaşıyor.

İki öğrenci de sıkılıyor. Ancak birincisi daha fazla zihinsel zorlanmaya, ikincisi ise daha anlaşılır açıklamalara ve temel bilgi desteğine ihtiyaç duyuyor olabilir.

Şimdi şu soruyu düşünün:

İki öğrenciye de “Daha dikkatli dinleyin ve daha fazla çalışın.” demek, sorunu çözmek için yeterli midir?

Muhtemelen hayır. Çünkü aynı davranışın arkasında farklı nedenler bulunabilir.

Bu nedenle öğrenirken sıkıldığınızda hemen çalışmayı bırakmanız veya kendinizi daha fazla çalışmaya zorlamanız her zaman uygun çözüm değildir.

Önce sıkılmanıza neden olan koşulları anlamanız gerekir.

Öğrenirken Neden Sıkılırız?

Sıkılma, yalnızca yapılacak bir işin bulunmamasıyla açıklanabilecek basit bir durum değildir.

Bazen bir etkinlik yeterince zorlayıcı değildir. Bazen o kadar zordur ki kişi nasıl ilerleyeceğini bilemez. Bazen de yapılan işin kendisi için neden önemli olduğunu göremez.

Westgate ve Wilson'ın (2018) ortaya koyduğu Anlam ve Dikkat Bileşenleri Modeli'ne göre sıkılma, etkinliğin zihinsel talepleriyle kişinin mevcut kaynakları arasındaki uyumsuzlukla ve etkinliğin yeterince anlamlı bulunmamasıyla ilişkili olabilir.

Pekrun'un (2024) kontrol-değer kuramı da kişinin bir etkinliği ne ölçüde yönetebildiğine ve ne kadar değerli gördüğüne ilişkin değerlendirmelerinin öğrenme sırasında yaşanan duygularda önemli bir rol oynadığını açıklamaktadır.

Bu yaklaşımlar, öğrenirken sıkılmanın her zaman aynı koşullarda ortaya çıkmadığını göstermektedir.

Örneğin bir konuyu anlamakta zorlandığınız için sıkılabilirsiniz. Ancak konuyu tamamen bildiğiniz ve sürekli aynı örnekleri çözdüğünüz için de sıkılabilirsiniz.

Bu nedenle sıkılmanın nedeni değiştiğinde uygulanabilecek çözüm de değişebilir.

Öğrenirken Sıkıldığınızda Kendinize Sorabileceğiniz 5 Soru

Ders çalışırken sıkıldığınızı fark ettiğinizde aşağıdaki soruları değerlendirin. Yanıtlarınız, hangi düzenlemeyle başlamanız gerektiğini belirlemenize yardımcı olabilir.

1. Konuyu Anlamakta Zorlanıyor muyum?

Örneğin matematik çalışırken öğretmenin çözümündeki bazı işlemleri anlamıyorsanız soruları çözmeye devam etmek giderek zorlaşabilir.

Bu durumda ne kadar uğraşırsanız uğraşın ilerleyemediğinizi düşünebilirsiniz.

Yanıtınız evetse: Anlamadığınız işlem veya kavramı belirleyin. Gerekirse önceki konulara dönün, açıklamalı örneklerden yararlanın ve konuyu küçük bölümler hâlinde çalışın.

Yanıtınız hayırsa: İkinci soruya geçin.

Buradaki amaç çalışmayı kolaylaştırmak için sürekli daha basit sorular seçmek değil, eksik bilgileri tamamlayarak ilerleyebileceğiniz bir başlangıç oluşturmaktır.

2. Çalıştığım Konu Bana Çok Kolay mı Geliyor?

Bir konuyu öğrenmiş olabilirsiniz. Ancak aynı türden soruları sürekli tekrar etmek bir süre sonra yeni bir şey öğrenmediğiniz hissini oluşturabilir.

Örneğin aynı matematik işlemini defalarca doğru yapıyorsanız başka bir çözüm yöntemi denemek veya öğrendiğiniz bilgiyi farklı bir soruda kullanmak daha uygun olabilir.

Yanıtınız evetse: Aynı örnekleri tekrar etmek yerine farklı soru türlerini deneyin, yeni bağlantılar kurun veya konuyu biraz daha zorlayıcı bir düzeyde uygulayın.

Yanıtınız hayırsa: Üçüncü soruya geçin.

Burada önemli olan, görevi gereksiz yere zorlaştırmak değil, mevcut bilgi düzeyinize uygun yeni bir öğrenme fırsatı oluşturmaktır.

3. Bu Konuyu Neden Öğrendiğimi Biliyor muyum?

Öğrendiğiniz bir bilginin hangi amaçla kullanılacağını bilmiyorsanız çalışmaya devam etmekte zorlanabilirsiniz.

Örneğin matematikte ikinci dereceden denklemleri çalışıyorsunuz. İşlemleri yapabiliyorsunuz ancak bu konunun başka hangi problemlerle ilişkili olduğunu bilmiyorsunuz.

Bu durumda konuya duyduğunuz ilgi azalabilir.

Yanıtınız hayırsa: Öğrendiğiniz bilginin önceki konularla, sonraki öğrenme hedeflerinizle veya gerçek yaşam problemleriyle ilişkisini araştırın.

Yanıtınız evetse: Dördüncü soruya geçin.

Bir konunun neden önemli olduğunu bilmek, onu mutlaka ilgi çekici bulacağınız anlamına gelmez. Ancak öğrenme amacını açıklığa kavuşturmak, çalışma davranışınızı düzenlemeye yardımcı olabilir.

4. Yalnızca Okuyor veya Dinliyor, Öğrendiklerimi Kullanmıyor muyum?

Bir konuyu uzun süre okumak, her zaman etkili biçimde öğrendiğiniz anlamına gelmez.

Örneğin biyoloji kitabındaki hücre bölünmesi konusunu tekrar tekrar okuyabilirsiniz. Ancak kitabı kapattığınızda temel kavramları açıklamakta zorlanabilirsiniz.

Bu durumda çalışma süresini artırmak yerine öğrenme yöntemini değiştirmek daha uygun olabilir.

Yanıtınız evetse: Okuduğunuz bölümün ardından kitabı kapatın. Öğrendiklerinizi kendi cümlelerinizle açıklayın, kendinize sorular sorun ve bilgiyi kullanmanızı gerektiren uygulamalar yapın.

Yanıtınız hayırsa: Beşinci soruya geçin.

Dunlosky ve arkadaşlarının (2013) incelemesi, özellikle kendini sınama ve aralıklı çalışmanın öğrenmenin kalıcılığı açısından güçlü araştırma desteğine sahip olduğunu göstermektedir.

Ancak bu yöntemlerin her öğrencinin sıkılmasını doğrudan azaltacağı sonucuna varılamaz.

5. Gerçekten Sıkılıyor muyum, Yoksa Yorgun, Kaygılı veya Dikkatim Dağılmış mı Hissediyorum?

Her çalışma güçlüğünü sıkılma olarak değerlendirmek doğru değildir.

Bazen uykusuz olduğunuz için çalışmayı sürdürmekte zorlanırsınız. Bazen yaklaşan bir sınavla ilgili kaygılarınız zihninizi meşgul eder. Bazen de çevrenizdeki sesler veya telefon bildirimleri dikkatinizi böler.

Bu koşullarda farklı düzenlemelere ihtiyaç duyabilirsiniz.

Yorgunsanız: Uyku ve dinlenme ihtiyacınızı değerlendirin.

Kaygılıysanız: Sizi endişelendiren durumu belirleyin. Yapabileceğiniz somut adımlara odaklanın ve gerektiğinde destek alın.

Dikkatiniz dağılıyorsa: Öğrenme ortamınızı düzenleyin, gereksiz kesintileri azaltın ve tek bir çalışma hedefine öncelik verin.

Gerçekten sıkılıyorsanız: Görevin güçlük düzeyini, size ne kadar anlamlı geldiğini ve kullandığınız öğrenme yöntemini yeniden değerlendirin.

Bu nedenler birbirini dışlamaz. Hem sıkılmış hem de yorgun olabilirsiniz. Bu nedenle soruların birinde yanıt bulmanız, diğer koşulları göz ardı etmeniz gerektiği anlamına gelmez.

Hangi Durumda Ne Yapabilirsiniz?

Aşağıdaki tabloyu, sıkılma nedeninizi değerlendirdikten sonra uygun bir başlangıç seçmek için kullanabilirsiniz.

Yaşadığınız durum	Deneyebileceğiniz düzenleme
Konuyu anlamıyorum.	Eksik bilgileri belirleyin, açıklamalı örneklerle başlayın.
Konu çok kolay geliyor.	Farklı ve biraz daha zorlayıcı uygulamalara geçin.
Konuyu neden öğrendiğimi bilmiyorum.	Bilginin hedeflerinizle ve diğer konularla ilişkisini araştırın.
Sürekli aynı biçimde çalışıyorum.	Kendini sınama, açıklama ve uygulama yöntemlerini deneyin.
Yorgun hissediyorum.	Uyku ve dinlenme koşullarınızı gözden geçirin.
Kaygılarım zihnimi meşgul ediyor.	Kaygının kaynağını belirleyin ve gerekirse destek alın.
Dikkatim sürekli bölünüyor.	Çalışma ortamınızı ve dijital kesintileri düzenleyin.

Bu öneriler herkes için kesin sonuç veren yöntemler değildir. Amaç, sorunun olası nedenine uygun bir düzenleme seçmenizi kolaylaştırmaktır.

Okulda Uygulama Örneği: Matematik Dersinde Sıkılmak

Bir matematik dersinde öğretmeninizin ikinci dereceden denklemleri anlattığını düşünün.

Dersi dinliyorsunuz ancak bir süre sonra sıkılmaya başlıyorsunuz.

Bu durumda sınıftaki bütün öğrencilerin aynı nedenle sıkıldığını varsaymak doğru olmaz.

Durum A — Konuyu Zaten Biliyorsunuz

Öğretmenin çözdüğü sorular size çok kolay geliyor. Aynı çözüm adımlarını tekrar tekrar görmek, yeni bir şey öğrenmediğinizi düşünmenize neden oluyor.

Ne yapabilirsiniz?

Konuyla ilgili daha zorlayıcı bir soru çözmeyi deneyin. Farklı çözüm yöntemlerini karşılaştırın veya öğretmeninizden ek uygulama isteyin.

Örneğin ikinci dereceden bir denklemi hem çarpanlarına ayırarak hem de uygun olduğunda kök bulma formülüyle çözmeyi deneyebilirsiniz.

Böylece aynı bilgiyi farklı yollarla kullanmış olursunuz.

Durum B — Konuyu Anlamıyorsunuz

Öğretmenin çözümünü takip edemiyorsunuz. Denklemin hangi aşamada nasıl değiştiğini anlamakta zorlanıyorsunuz.

Bir süre sonra dersi takip etmeyi bırakıyorsunuz.

Ne yapabilirsiniz?

Önce hangi işlemde zorlandığınızı belirleyin.

Örneğin çarpanlara ayırma konusunda eksikleriniz varsa öğretmeninizden bu aşamayı yeniden açıklamasını isteyin.

Ardından benzer bir soruyu kendiniz çözmeye çalışın.

Bu durumda çözüm, daha zor sorulara geçmek değil, eksik bilgileri tamamlamaktır.

Durum C — Konuyu Anlıyorsunuz Ancak Neden Öğrendiğinizi Bilmiyorsunuz

İşlemleri yapabiliyorsunuz ancak ikinci dereceden denklemlerin hangi problemlerin çözümünde kullanıldığını bilmiyorsunuz.

Bu nedenle konunun sizin için ne kadar önemli olduğunu değerlendirmekte zorlanıyorsunuz.

Ne yapabilirsiniz?

İkinci dereceden denklemlerin bazı geometrik alan problemleriyle ve uygun koşullarda hareket modelleriyle nasıl ilişkilendirilebildiğini araştırın.

Öğretmeninizden konunun kullanıldığı bir problem örneği isteyin.

Böylece öğrendiğiniz bilginin farklı konularla bağlantısını inceleyebilirsiniz.

Üç durumda da öğrenci sıkılmış olabilir. Ancak sıkılmanın olası nedeni ve uygulanabilecek çözüm farklıdır.

Göllner ve Kögler'in (2026) ortaöğretim öğrencileriyle yürüttüğü araştırma da öğrenme sırasında yaşanan sıkılmanın ilgi ve konuyu anlama düzeyleriyle ilişkilerinin her durumda aynı olmadığını göstermektedir.

Evde Uygulama Örneği: Biyoloji Çalışırken Sıkılmak

Evde biyoloji çalıştığınızı düşünün.

Hücre bölünmesi konusunu okuyorsunuz. İlk sayfalarda anlatılanları takip ediyorsunuz. Ancak birkaç sayfa sonra sıkılıyor ve çalışmayı bırakmak istiyorsunuz.

Bu durumda hemen başka bir derse geçmek yerine çalışma biçiminizi değerlendirebilirsiniz.

Birinci adım: Kısa bir bölümü okuyun.

Örneğin mitoz ve mayoz bölünmenin temel özelliklerini ele alan bir bölümü inceleyin.

İkinci adım: Kitabı kapatın.

Kendinize şu soruyu sorun:

“Mitoz ve mayoz bölünme arasındaki temel farklar nelerdir?”

Üçüncü adım: Hatırlayamadığınız bilgileri belirleyin.

Yanıtınızda eksik veya yanlış noktalar varsa ilgili bölümü yeniden inceleyin.

Dördüncü adım: Bilgiyi kullanın.

Örneğin şu soruyu yanıtlamayı deneyin:

“Kromozom sayısının korunması veya yarıya inmesi bakımından mitoz ve mayoz bölünme nasıl farklılaşır?”

Beşinci adım: Öğrendiklerinizi kontrol edin.

Yanıtınızı ders kitabınızdaki bilgilerle karşılaştırın.

Bu uygulamada yalnızca metni tekrar okumak yerine bilgiyi hatırlamaya, açıklamaya ve kullanmaya çalışmış olursunuz.

Dunlosky ve arkadaşlarının (2013) incelemesi ile Agarwal ve arkadaşlarının (2021) sistematik derlemesi, bilgiyi bellekten geri çağırmaya dayalı uygulamaların öğrenmeyi destekleyebildiğini göstermektedir.

Ancak bu bulgular, söz konusu yöntemin herkes için sıkılmayı ortadan kaldırdığı anlamına gelmez.

Buradaki temel amaç, çalışmayı daha etkili bir öğrenme etkinliğine dönüştürmektir.

Evde Uygulama Örneği: İngilizce Öğrenirken Sıkılmak

İngilizce öğrenen bir öğrencinin sürekli sözcük listeleri çalıştığını düşünün.

Öğrenci bazı sözcüklerin Türkçe karşılıklarını biliyor ancak bunları cümle içinde kullanmakta zorlanıyor.

Bir süre sonra aynı sözcükleri tekrar etmek sıkıcı gelmeye başlıyor.

Bu durumda yalnızca çalışma süresini artırmak yerine sözcükleri kullanma biçimini değiştirmek yararlı olabilir.

Örneğin öğrenci improve sözcüğünü öğreniyor.

İlk olarak sözcüğün anlamını öğrenir:

Improve: Geliştirmek, iyileştirmek; gelişmek, iyileşmek.

Ardından kendisine şu soruyu sorar:

“Bu sözcüğü bir cümlede nasıl kullanabilirim?”

Örneğin:

I want to improve my English.

“İngilizcemi geliştirmek istiyorum.”

Daha sonra sözcüğü farklı bir cümlede kullanmayı dener:

My English is improving.

“İngilizcem gelişiyor.”

Sonraki çalışmasında sözcüğün anlamını ve kullanımını yeniden hatırlamaya çalışır.

Bu uygulamada öğrenci yalnızca sözcük listesini tekrar etmez. Sözcüğün anlamını, cümle içindeki kullanımını ve farklı bağlamlarını da öğrenmeye çalışır.

Amaç sürekli etkinlik değiştirmek değil, öğrenilen bilgiyi farklı biçimlerde kullanabilmektir.

Bilgiyi hatırlama çalışmalarının öğrenme üzerindeki yararları araştırmalarla desteklenmektedir (McDermott, 2021). Ancak bu örnekteki uygulamanın her öğrencinin sıkılmasını azaltacağı ileri sürülemez.

Öğretmenler İçin: Öğrencilerin Neden Sıkıldığını Nasıl Anlayabilirsiniz?

Öğrencinin sıkıldığını fark eden öğretmenin ilk sorusu yalnızca “Öğrencinin dikkatini nasıl çekerim?” olmamalıdır.

Öğrencinin neden sıkıldığını belirlemek de önemlidir.

Aynı sınıfta bazı öğrenciler konuyu kolayca anlayabilirken bazıları temel bilgileri öğrenmekte zorlanabilir.

Bazı öğrenciler ise konuyu anlayabildikleri hâlde öğrenme etkinliğine yeterince ilgi duymayabilir.

Bu nedenle sınıftaki bütün öğrencilere aynı düzenlemeyi uygulamak her zaman yeterli olmayabilir.

Ders İçinde Kısa Bir Değerlendirme Yapın

Öğretmen, konunun uygun bir aşamasında öğrencilere şu soruları yöneltebilir:

1. Bugün hangi bilgiyi kolayca öğrendiniz?

2. Hangi işlem veya kavramda zorlandınız?

3. Konuyla ilgili hâlâ yanıtlayamadığınız soru nedir?

4. Daha fazla uygulama yapmanız gereken bölüm hangisidir?

Öğrencilerin yanıtlarına göre açıklamalar ve uygulamalar yeniden düzenlenebilir.

Örneğin ikinci dereceden denklemler konusunda bir grup öğrenci çarpanlara ayırma işlemlerini tekrar ederken konuyu öğrenmiş öğrenciler farklı çözüm yollarını karşılaştırabilir.

Burada önemli olan öğrencileri sabit başarı gruplarına ayırmak değildir. Öğrenme sürecindeki geçici gereksinimlerine uygun destek sunmaktır.

Öğrencinin Sıkılmasını Yalnızca Davranış Sorunu Olarak Yorumlamayın

Sınıfta sıkılan bir öğrencinin başka yöne bakması, derse katılmaması veya dikkatinin dağılması farklı nedenlerle ortaya çıkabilir.

Bu davranışlar tek başına öğrencinin isteksiz, sorumsuz veya öğrenmeye kapalı olduğunu göstermez.

Nett ve arkadaşlarının (2010) 976 öğrenciyle yürüttükleri araştırmada, sıkılmayla başa çıkma biçimlerinin farklılaştığı ve öğrenme etkinliğini yeniden değerlendirmeye yönelik yaklaşımların daha olumlu bazı eğitimsel göstergelerle ilişkili olduğu bulunmuştur.

Bu nedenle öğrenciye yalnızca daha dikkatli olmasını söylemek yerine, öğrenme etkinliğinde hangi koşulların değiştirilmesi gerektiği de incelenebilir.

Sıkılmaya Başladığınızda Uygulayabileceğiniz Kısa Bir Yöntem

Ders çalışırken sıkılmaya başladığınızı düşünün.

Çalışmayı hemen bırakmak veya kendinizi zorlamaya devam etmek yerine aşağıdaki kısa uygulamayı deneyebilirsiniz.

1. Durumu belirleyin.

“Şu anda çalışırken sıkılıyorum.”

2. Olası nedeni araştırın.

“Konuyu anlamıyor muyum, çok kolay mı buluyorum, yoksa çalışmanın amacını mı göremiyorum?”

3. Bir düzenleme seçin.

Örneğin anlamadığınız bir işlem varsa açıklamalı örneğe dönün. Konu çok kolaysa farklı bir soru çözün.

4. Sonucu gözlemleyin.

Düzenleme sonrasında çalışmaya devam etmek kolaylaştı mı? Öğrendiğiniz bilgiyi kullanabildiniz mi?

Bu yaklaşım, sıkılma nedenini ve seçilen yöntemin uygunluğunu değerlendirmeye yöneliktir. Bilimsel olarak geçerliği kanıtlanmış bağımsız bir ölçme veya müdahale programı değildir.

Sıkılmayı Azaltmak İçin Son Kontrol: Üç Soru

Bir çalışma oturumunu tamamladığınızda yalnızca ne kadar süre çalıştığınızı değerlendirmeyin.

Kendinize şu üç soruyu sorun:

1. Bugün ne öğrendim?

Öğrendiğiniz bilgiyi bir cümleyle açıklamaya çalışın.

2. Hangi noktada zorlandım veya sıkıldım?

Sıkılmanın hangi aşamada başladığını ve olası nedenini belirleyin.

3. Bir sonraki çalışmamda neyi değiştireceğim?

Tek bir düzenleme seçin. Örneğin daha açık bir hedef belirlemek, eksik ön bilgileri tamamlamak veya farklı bir soru türü çözmek gibi.

Bu sorular, yalnızca çalışma süresine değil, öğrenme sürecinin niteliğine odaklanmanızı sağlar.

Sonuç: Sıkılmayı Fark Edin, Nedenini Belirleyin ve Çalışma Biçiminizi Düzenleyin

Öğrenirken sıkılmak, her zaman çalışmayı bırakmanız gerektiğini göstermez.

Bazen konu size çok kolay gelir. Bazen anlamakta zorlanırsınız. Bazen öğrendiğiniz bilginin neden önemli olduğunu göremezsiniz. Bazen de sorun sıkılmadan çok yorgunluk, kaygı veya dikkat dağınıklığı olabilir.

Bu durumların hepsine aynı yöntemle yaklaşmak doğru değildir.

Bu nedenle sıkıldığınızda ilk yapmanız gereken, kendinizi daha fazla çalışmaya zorlamak veya hemen başka bir etkinliğe geçmek olmamalıdır.

Önce sıkılmanıza neden olabilecek koşulları değerlendirin. Ardından bu koşullara uygun bir düzenleme deneyin.

Unutmayın: Sıkılmak her zaman çalışmayı bırakmanız gerektiğini göstermez. Bazen öğrenme biçiminizi değiştirmeniz gerektiğini gösterir.

---

Kaynakça

Agarwal, P. K., Nunes, L. D., & Blunt, J. R. (2021). Retrieval practice consistently benefits student learning: A systematic review of applied research in schools and classrooms. Educational Psychology Review, 33, 1409–1453. https://doi.org/10.1007/s10648-021-09595-9

Dunlosky, J., Rawson, K. A., Marsh, E. J., Nathan, M. J., & Willingham, D. T. (2013). Improving students’ learning with effective learning techniques: Promising directions from cognitive and educational psychology. Psychological Science in the Public Interest, 14(1), 4–58. https://doi.org/10.1177/1529100612453266

Göllner, R., & Kögler, K. (2026). Control-value appraisals and the emergence of students' boredom: An in situ perspective within lessons. British Journal of Educational Psychology, 96(2), 733–752. https://doi.org/10.1111/bjep.70048

McDermott, K. B. (2021). Practicing retrieval facilitates learning. Annual Review of Psychology, 72, 609–633. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-010419-051019

Nett, U. E., Goetz, T., & Daniels, L. M. (2010). What to do when feeling bored?: Students' strategies for coping with boredom. Learning and Individual Differences, 20(6), 626–638. https://doi.org/10.1016/j.lindif.2010.09.004

Pekrun, R. (2024). Control-value theory: From achievement emotion to a general theory of human emotions. Educational Psychology Review, 36, Article 83. https://doi.org/10.1007/s10648-024-09909-7

Westgate, E. C., & Wilson, T. D. (2018). Boring thoughts and bored minds: The MAC model of boredom and cognitive engagement. Psychological Review, 125(5), 689–713. https://doi.org/10.1037/rev0000097

---

Yayın açıklaması: Bu içerik, öğrenme psikolojisine ilişkin araştırmalardan yararlanılarak hazırlanmış bir psikoeğitim ve kişisel gelişim yazısıdır. Öneriler bireysel tanı veya tedavi amacı taşımaz. Metnin araştırma, düzenleme ve editöryal geliştirme süreçlerinde ChatGPT (OpenAI) desteğinden yararlanılmıştır. Bağımsız uzman hakem değerlendirmesi yapılmamıştır.