Ergenlerde Kaygı: Belirtileri, Nedenleri ve Başa Çıkma Yolları

Derleyen: Psikolojik Danışman Ahmet Usta
Yayın: İnsana Bakınca
Yayın türü: Bilimsel kaynaklara dayalı popüler bilim ve psikoeğitim

Giriş: Her Kaygı Bir Psikolojik Sorun mudur?

Sınava girmeden önce heyecanlanan, sınıfta sunum yaparken kalp atışlarının hızlandığını hisseden veya geleceği hakkında endişelenen bir ergenin yaşadığı kaygı, tek başına psikolojik bir bozukluk anlamına gelmez.

Kaygı, insanın olası tehlikelere, belirsizliklere ve zorlayıcı durumlara verdiği doğal tepkilerden biridir. Belirli düzeylerde kaygı yaşamak, kişinin dikkatini önemli bir duruma yöneltmesine ve hazırlık yapmasına yardımcı olabilir.

Ancak kaygının yoğunluğu arttığında, uzun süre devam ettiğinde ve günlük yaşamı belirgin biçimde etkilediğinde daha kapsamlı değerlendirme gerekebilir.

Örneğin sınavdan önce endişelenen bir öğrenciyle kaygısı nedeniyle haftalar boyunca okula gitmekte zorlanan bir öğrencinin yaşadıkları aynı biçimde değerlendirilmemelidir.

Bu nedenle temel soru yalnızca "Öğrenci kaygılı mı?" değil; "Hangi durumlarda kaygılanıyor, bu durum ne kadar sürüyor ve yaşamını nasıl etkiliyor?" olmalıdır.

1. Kaygı Nedir ve Nasıl Ortaya Çıkar?

Kaygı, kişinin gelecekte gerçekleşebilecek bir tehlike, başarısızlık veya olumsuz sonuç karşısında yaşadığı duygusal ve bedensel uyarılma hâlidir.

Korku çoğunlukla mevcut ya da yakın bir tehdide verilen tepkiyle ilişkilendirilirken kaygı daha çok gelecekteki olasılıklarla bağlantılıdır. Ancak günlük yaşamda bu iki deneyim birbiriyle örtüşebilir.

Bir öğrenci sınavdan önce "Soruları yapamazsam ne olacak?" diye düşünebilir. Başka bir öğrenci ise arkadaşlarıyla konuşmadan önce yanlış bir şey söyleyeceğinden endişelenebilir.

Bu örneklerde kaygı yalnızca bir duygu olarak ortaya çıkmaz. Düşünceler, bedensel tepkiler ve davranışlar da yaşantının parçası olabilir.

Kaygının değerlendirilmesinde bu bileşenlerin birlikte ele alınması önemlidir.

2. Ergenlerde Kaygı Hangi Belirtilerle Görülebilir?

Kaygının belirtileri kişiden kişiye değişebilir. Bazı ergenlerde zihinsel endişeler ön plandayken bazılarında bedensel yakınmalar veya kaçınma davranışları daha belirgin olabilir.

National Institute of Mental Health (NIMH, t.y.), yaygın kaygı bozukluğuna ilişkin açıklamasında huzursuzluk, dikkatini toplamakta güçlük, uyku sorunları, kas gerginliği ve yoğun endişe gibi belirtilere yer vermektedir.

Düşünsel belirtiler

Öğrenci sık sık olumsuz sonuçları düşünebilir.

"Başarısız olacağım."

"Herkes benimle alay edecek."

"Yanlış bir karar verirsem geleceğim mahvolacak."

Bu tür düşünceler kaygıyla ilişkili olabilir. Ancak herhangi bir düşüncenin varlığı tek başına kaygı bozukluğu tanısı koymak için yeterli değildir.

Duygusal belirtiler

Gerginlik, huzursuzluk, korku, kolay öfkelenme ve belirsizliğe tahammül etmekte zorlanma görülebilir.

Kaygı her zaman dışarıdan fark edilebilir değildir. Bazı öğrenciler yoğun endişe yaşasalar da bunu çevrelerine açıkça göstermeyebilir.

Bedensel belirtiler

Kalp atışlarının hızlanması, terleme, kas gerginliği, mide rahatsızlığı, baş ağrısı ve uyku güçlükleri kaygıyla ilişkili olabilir.

Bununla birlikte bu belirtilerin başka sağlık sorunlarından da kaynaklanabileceği unutulmamalıdır.

Özellikle yeni başlayan, şiddetli veya açıklanamayan bedensel belirtiler uygun sağlık değerlendirmesi gerektirir.

Davranışsal belirtiler

Öğrenci kaygı yaşadığı durumlardan uzaklaşmaya çalışabilir.

Sınıfta söz almamak, sunumları ertelemek, sınavlara girmekten kaçınmak veya sosyal etkinliklere katılmamak bazı örneklerdir.

Ancak her kaçınma davranışının kaygıdan kaynaklandığı varsayılmamalıdır.

3. Normal Kaygı ile Kaygı Bozukluğu Arasındaki Fark

Her insan zaman zaman kaygılanır. Kaygı bozukluklarında ise belirtilerin sürekliliği, yoğunluğu, kontrol edilmekte güçlük yaşanması ve kişinin işlevselliği üzerindeki etkileri değerlendirilir.

Örneğin bir öğrencinin önemli bir sınav öncesinde kaygılanması olağandır.

Buna karşılık öğrencinin yoğun endişeleri nedeniyle sürekli derslere katılamaması, arkadaş ilişkilerinden uzaklaşması veya günlük sorumluluklarını yerine getirememesi daha kapsamlı değerlendirme gerektirebilir.

Kaygı bozuklukları da kendi içinde farklılaşmaktadır.

Yaygın kaygı bozukluğu, sosyal kaygı bozukluğu, ayrılma kaygısı bozukluğu ve özgül fobiler aynı belirtilerle tanımlanmaz.

NIMH'nin yaygın kaygı bozukluğuna ilişkin açıklamasında aşırı endişenin kontrol edilmesindeki güçlük ve belirtilerin sürekliliği üzerinde durulmaktadır (NIMH, t.y.).

Ancak bu bilgiler bir kişinin kendisine veya başka birine tanı koyması için kullanılmamalıdır.

Klinik tanı, yetkin sağlık uzmanlarının gerçekleştirdiği kapsamlı değerlendirmeyi gerektirir.

4. Ergenlik Döneminde Kaygı Neden Artabilir?

Ergenlik; bedensel değişimlerin, sosyal ilişkilerin, akademik beklentilerin ve geleceğe yönelik kararların yoğunlaştığı bir gelişim dönemidir.

Bu dönemde öğrenciler akademik başarı, arkadaşlık ilişkileri, sosyal kabul, aile beklentileri ve gelecek planları hakkında kaygı yaşayabilir.

Ancak ergenlik döneminde bulunmak tek başına kaygı bozukluğu gelişeceği anlamına gelmez.

Kaygı sorunlarının ortaya çıkmasında biyolojik yatkınlık, bireysel özellikler, önceki yaşantılar ve çevresel koşullar birlikte rol oynayabilir.

NIMH (t.y.), yaygın kaygı bozukluğunun oluşumunda genetik, biyolojik ve çevresel etkenlerin birlikte etkili olabileceğini belirtmektedir.

Bu nedenle kaygıyı yalnızca öğrencinin düşünme biçimine veya kişilik özelliklerine bağlamak bilimsel açıdan yetersizdir.

5. Kaygı ve Kaçınma Davranışı Arasındaki İlişki

Kaygı yaşayan bazı öğrenciler, kendilerini zorlayan durumlardan uzaklaştıklarında kısa süreli rahatlama hissedebilir.

Örneğin sınıfta sunum yapmaktan korkan bir öğrenci, sunum günü okula gitmediğinde kaygısının azaldığını fark edebilir.

Ancak bu rahatlama, öğrencinin gelecekte benzer durumlardan kaçınma eğilimini sürdürebilir.

Bu durum bazı kaygı sorunlarının devam etmesinde rol oynayan mekanizmalardan biridir.

Yine de her kaçınma davranışının olumsuz veya gereksiz olduğu söylenemez.

Öğrenci zorbalık, tehdit veya güvensiz bir ortam nedeniyle belirli bir etkinlikten uzaklaşıyorsa öncelikle güvenlik koşulları değerlendirilmelidir.

Kaygıyla ilişkili kaçınmayı anlamak için davranışın ortaya çıktığı koşulları incelemek gerekir.

6. Okulda Kaygı Nasıl Değerlendirilmelidir?

Okul ortamında öğrencilerin kaygıyla ilişkili güçlükleri öğretmenler veya okul psikolojik danışmanları tarafından fark edilebilir.

Ancak okul gözlemleri klinik tanı yerine geçmez.

National Institute for Health and Care Excellence (NICE, 2013), sosyal kaygı bozukluğu kuşkusu bulunan çocuk ve gençlerin değerlendirilmesinde kaçınılan sosyal durumların, korkulan sonuçların, arkadaş ilişkilerinin, aile koşullarının ve okul yaşantısının ele alınmasını önermektedir.

Okul görüşmelerinde şu sorular yararlı olabilir:

• Öğrenci hangi durumlarda kaygı yaşamaktadır?

• Kaygı ne zaman başlamıştır?

• Hangi sıklıkla ortaya çıkmaktadır?

• Öğrencinin derslere katılımını nasıl etkilemektedir?

• Sosyal ilişkilerinde değişiklik bulunmakta mıdır?

• Kaygıyla bağlantılı olabilecek çevresel koşullar nelerdir?

• Öğrenci hangi durumlarda kendisini daha güvende hissetmektedir?

Bu sorular öğrencinin yaşantısını anlamaya yardımcı olur. Tek başına standartlaştırılmış bir tanı aracı değildir.

Gözlem ve yorumun ayrılması

Öğrenci hakkında "Aşırı kaygılı ve özgüvensiz" şeklinde genel bir kayıt oluşturmak yerine gözlenen davranış açıkça belirtilmelidir.

Örneğin:

"Öğrenci son üç sınıf sunumuna katılmadı. Görüşmede arkadaşlarının önünde hata yapmaktan korktuğunu ifade etti."

Bu ifade hem somut davranışı hem de öğrencinin kendi anlatımını birbirinden ayırmaktadır.

Örnek kurmacadır; gerçek bir öğrenciye ait değildir.

7. Kaygı Yaşayan Öğrencilere Nasıl Destek Olunabilir?

Kaygı yaşayan öğrencilerle çalışırken amaç, bütün kaygıyı ortadan kaldırmak değildir.

Öğrencinin zorlandığı durumları anlaması, uygun başa çıkma becerileri geliştirmesi ve gerektiğinde uzman desteğine ulaşması önemlidir.

Duyguları küçümsememek

"Abartıyorsun", "Bunda korkacak ne var?" veya "Herkes yapıyor, sen de yap" gibi ifadeler öğrencinin kendisini anlaşılmamış hissetmesine neden olabilir.

Bunun yerine yaşadığı güçlüğü somutlaştıran ve açıklama yapmasına fırsat veren bir iletişim kurulabilir.

Görevleri anlaşılır hâle getirmek

Öğrencinin ne yapması gerektiğini bilmemesi, yaşadığı belirsizliği artırabilir.

Örneğin sunum yapacak bir öğrenciye sürenin, değerlendirme ölçütlerinin ve hazırlık beklentilerinin önceden açıklanması yararlı bir eğitimsel düzenleme olabilir.

Ancak bu düzenlemeler kaygı bozukluğunun tedavisi olarak sunulmamalıdır.

Uygulanabilir adımlar belirlemek

Öğrencinin mevcut becerileri ve güvenlik koşulları dikkate alınarak ulaşılabilir hedefler oluşturulabilir.

Örneğin bir sunuma hazırlanırken önce konunun ana başlıklarını belirlemek, ardından kısa bir prova yapmak öğrenciye yardımcı olabilir.

Bununla birlikte klinik düzeydeki yoğun kaçınma sorunlarına yönelik sistematik maruz bırakma uygulamaları, yetkin uzmanlar tarafından uygun değerlendirme ve tedavi planı kapsamında yürütülmelidir.

Aileyle iş birliği yapmak

Öğrencinin kaygısı okul dışındaki yaşamıyla da ilişkili olabilir.

Aile görüşmelerinde yalnızca öğrencinin başarısına değil; uyku düzenine, günlük sorumluluklarına, sosyal ilişkilerine ve yaşadığı güçlüklerin genel etkilerine de dikkat edilmelidir.

Aileyi suçlamayan, öğrencinin gereksinimlerini merkeze alan bir yaklaşım benimsenmelidir.

8. Kaygı Bozukluklarının Tedavisinde Bilimsel Yaklaşımlar

Çocuk ve ergenlerde kaygı bozukluklarının değerlendirilmesi ve tedavisine ilişkin bilimsel kılavuzlar bulunmaktadır.

Walter ve arkadaşlarının (2020) Amerikan Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Akademisi adına hazırladıkları klinik uygulama kılavuzunda, bilişsel davranışçı terapi (BDT) ve bazı ilaç tedavileri için kısa dönem etkililiği destekleyen araştırma bulguları bulunduğu belirtilmektedir.

NICE (2013), çocuk ve ergenlerde sosyal kaygı bozukluğunun tedavisinde sosyal kaygıya odaklanan bireysel veya grup BDT'sini önermektedir.

Ancak tedavi seçimi, kişinin yaşı, belirtileri, eşlik eden güçlükleri ve kapsamlı klinik değerlendirme sonuçlarına göre yapılmalıdır.

Okulda uygulanan genel psikoeğitim çalışmaları ile klinik psikoterapi birbirine karıştırılmamalıdır.

Özellikle ilaç tedavisine ilişkin kararlar, yetkili hekimler tarafından verilmelidir.

9. Kaygı Hakkında Sık Yapılan Yanlış Yorumlar

Kaygı yaşayan öğrencilere ilişkin bazı yaygın düşünceler bilimsel açıdan sorunludur.

"Kaygı tamamen ortadan kaldırılmalıdır."

Kaygı doğal bir insan yaşantısıdır. Amaç her durumda kaygısız olmak değil, kaygının günlük yaşam üzerindeki olumsuz etkilerini yönetebilmektir.

"Kaygılı öğrenci özgüvensizdir."

Kaygı ile öz güven aynı kavram değildir. Bir öğrenci belirli alanlarda kendisini yeterli hissederken başka durumlarda yoğun kaygı yaşayabilir.

"Öğrenci korktuğu şeyin üzerine hemen gitmelidir."

Bu yaklaşım bireysel koşulları ve güvenliği göz ardı edebilir. Özellikle klinik düzeydeki kaygı sorunlarında müdahale uzman değerlendirmesine dayanmalıdır.

"Kaygı yalnızca düşünce biçiminden kaynaklanır."

Kaygının gelişiminde biyolojik, psikolojik ve çevresel etkenler birlikte rol oynayabilir.

10. Ne Zaman Profesyonel Yardım Alınmalıdır?

Kaygı uzun süre devam ediyor, yoğunlaşıyor veya öğrencinin günlük yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa profesyonel değerlendirme düşünülmelidir.

Özellikle sürekli okuldan kaçınma, ciddi uyku güçlükleri, yoğun sosyal geri çekilme, akademik işlevsellikte belirgin bozulma veya günlük sorumlulukları yerine getirememe durumlarında uygun sağlık hizmetlerine başvurulmalıdır.

Kendine zarar verme düşünceleri, acil güvenlik riski veya ciddi bedensel belirtiler varsa başvuru geciktirilmemelidir.

Türkiye'de acil tehlike durumunda 112 Acil Çağrı Merkezi üzerinden yardım istenebilir.

Okul rehberlik servisi öğrencinin gereksinimlerini değerlendirme, psikoeğitimsel destek sağlama ve uygun kurumlara yönlendirme konusunda rol üstlenebilir.

Bununla birlikte okul psikolojik danışmanlığı, psikiyatrik tanı veya tıbbi tedavinin yerine geçmez.

Sonuç: Kaygıyı Anlamak, Öğrenciyi Anlamakla Başlar

Ergenlik döneminde kaygı yaşamak, tek başına psikolojik bir bozukluk göstergesi değildir.

Ancak yoğun, sürekli ve günlük yaşamı belirgin biçimde etkileyen kaygı belirtileri kapsamlı değerlendirme gerektirebilir.

Kaygının düşünsel, duygusal, bedensel ve davranışsal yönleri birlikte ele alınmalıdır.

Öğrencinin yaşadığı güçlüğü küçümsemeyen, çevresel koşulları dikkate alan ve gerektiğinde profesyonel destek sağlayan yaklaşım, okul ve aile iş birliğinin temelini oluşturmalıdır.

Önemli olan öğrencinin hiç kaygı yaşamaması değil; kaygı yaşadığı durumlarda güvenli destek kaynaklarına ulaşabilmesi ve günlük yaşamını sürdürebilecek becerileri geliştirebilmesidir.

---

Kaynakça

National Institute for Health and Care Excellence. (2013). Social anxiety disorder: Recognition, assessment and treatment (Clinical guideline CG159). https://www.nice.org.uk/guidance/cg159

National Institute of Mental Health. (t.y.). Generalized anxiety disorder: What you need to know. https://www.nimh.nih.gov/health/publications/generalized-anxiety-disorder-gad

Walter, H. J., Bukstein, O. G., Abright, A. R., Keable, H., Ramtekkar, U., Ripperger-Suhler, J., & Rockhill, C. (2020). Clinical practice guideline for the assessment and treatment of children and adolescents with anxiety disorders. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 59(10), 1107–1124. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2020.05.005

---

Yayın ve Sorumluluk Açıklaması

Bu yazı bilimsel kaynaklardan yararlanılarak bilgilendirme ve psikoeğitim amacıyla hazırlanmıştır. Bireysel psikolojik değerlendirme, psikiyatrik tanı, psikoterapi veya tıbbi tedavi yerine geçmez.

Yapay zekâ kullanım açıklaması: Makalenin bilimsel kaynak araştırması, içerik yapılandırması, dil düzenlemesi ve görsel üretimi aşamalarında OpenAI ChatGPT'den yararlanılmıştır. Nihai yayın ve bilimsel doğruluk sorumluluğu yayın sahibine aittir.

Görsel açıklaması: Kapak görseli yapay zekâ ile oluşturulmuş temsilî bir tasarımdır. Gerçek öğrenci vakasını veya klinik görüntüleme bulgusunu göstermemektedir.

Revizyon: 25 Ekim 2026. Metnin kapsamı genişletilmiş, bilimsel kaynaklar ve okul temelli destek ilkeleri yeniden düzenlenmiştir. Özgün yayın tarihi korunmuştur.