1. sınıf öğrencilerinde ders çalışmama davranışı: okuryazarlığa geçiş, aile yapısı ve uygulanabilir müdahale önerileri

Derleyen: Ahmet Usta, Psikolojik Danışman

Giriş: Birinci Sınıfta Ders Çalışma Davranışını Ne Belirler?

İlkokul birinci sınıf, çocuk için yalnızca okula başlama süreci değil; bilişsel, sosyal, duygusal ve davranışsal uyumun aynı anda şekillendiği kritik bir dönemdir. Araştırmalar, bu dönemde çocukların ders çalışma tutumunun yalnızca bireysel özelliklerle değil; aile yapısı, sosyoekonomik durum, ebeveyn tutumları, okula uyum, dil yeterliği ve öğretmen desteği gibi bağlamsal faktörlerle ilişkili olduğunu göstermektedir.

Türkiye’de yürütülen çalışmalar, birinci sınıf öğrencilerinde okuma-yazma başarısının aile-öğretmen iletişimi (Biber, 2003), sosyoekonomik düzey (Vural, 2008) ve sosyal uyum (Türker & Tunç, 2021) ile yakından bağlantılı olduğunu ortaya koymaktadır. Bunun yanı sıra aile katılımının okuryazarlık sürecine etkisi, özellikle birinci sınıfta belirleyici görülmektedir (Çınar & Yıldırım, 2020).

Göçmen ve mülteci çocuklarda ise dil bariyeri, travmatik deneyimler ve kesintili eğitim geçmişi ders çalışma davranışını belirgin olarak etkileyebilir (Sarac, 2025). Uluslararası literatür, sosyoekonomik düzey ile okul hazırbulunuşluğu arasındaki ilişkinin bazı bağlamlarda düşündüğünden daha zayıf olabileceğine de işaret etmektedir (Bond, 2023), bu nedenle her çocuğun bireysel profilinin değerlendirilmesi önemlidir.

1. Birinci Sınıf Öğrencilerinin Gelişimsel Özellikleri

Somut Düşünme ve Kısa Dikkat Süresi

Birinci sınıf öğrencileri çoğunlukla somut işlemler öncesi veya somut işlemlere yeni geçen çocuklardır. Bu nedenle soyut, uzun vadeli hedefler davranışı harekete geçirmekte yeterli değildir. Öğrenmeye katılım daha çok somut görevler, oyunlaştırılmış etkinlikler, kısa dikkat döngüleri ve model alma yoluyla gerçekleşir.

Okula uyum ve sosyal yeterlik düzeylerinin birinci sınıf başarısını doğrudan etkilediği, Türk örneklemleriyle gösterilmiştir (Türker & Tunç, 2021). Bu nedenle davranışın arkasındaki temel süreç, duygusal güvenlik ve sosyal uyumdur.

2. Ders Çalışmama Davranışının Nedenleri

Bilişsel ve Dilsel Hazırbulunuşluk Eksiklikleri

Fonolojik farkındalığı zayıf olan, kelime dağarcığı sınırlı olan ve dili akıcı kullanmakta zorlanan çocuklar okuryazarlık sürecinde daha fazla güçlük yaşar. Yapılan araştırmalar, özellikle düşük sosyoekonomik düzeyde okuma-yazma becerilerinde belirgin farklar olduğunu göstermektedir (Vural, 2008; Vardar & Sarioğlu, 2017).

Bu güçlükler çocuğun kendini yetersiz hissetmesine ve evde ders yapmayı reddetmesine yol açabilir.

Aşırı Ekran Kullanımı ve Dikkat Düzeni

Günlük ekran süresi uzun olan çocuklarda dikkat süresinin kısaldığı, uyku ritminin bozulduğu ve akademik görev toleransının düştüğü bilinmektedir. Çocuk, uzun süre yüksek uyarıcı içeriğe (oyun, video, hızlı geçişli görüntüler) maruz kaldığında sınıf içi görevler "sıkıcı" gelebilir.

Aile Yapısı, Ev Düzeni ve Rutin Eksikliği

Aile-öğretmen iletişimi, birinci sınıf öğrencisinin okuma-yazma başarısı ve okul uyumuyla yakından ilişkilidir (Biber, 2003; Vural, 2008). Düzenli rutinleri olmayan evlerde çocuklar çalışma davranışı geliştirmekte zorlanır:

• Uyku saatlerinin tutarsızlığı

• Bakım veren değişiklikleri

• Evde yüksek çatışma

• Ekonomik stres

çocuğun derse katılımını ve evdeki çalışma isteğini olumsuz etkiler.

Göçmen, Mülteci ve Mevsimlik İşçi Ailelerin Çocukları

Göçmen/mülteci çocuklar için ders çalışma davranışı dil engeli, travma deneyimi ve kesintili eğitim geçmişi nedeniyle zayıflayabilir. Sarac’ın (2025) araştırması, Türkiye’deki Suriyeli öğrencilerde akademik duyguların travma ve uyum sürecinden ciddi biçimde etkilendiğini göstermektedir. Bu durum ders çalışma davranışını doğrudan zayıflatabilir.

Mevsimlik işçi ailelerde ise sık okul değişikliği okuryazarlık sürecini kesintiye uğratır.

3. Türk Aile Yapıları Bağlamında Risk ve Koruyucu Etmenler

Sosyoekonomik Düzeye Göre Farklılıklar

• Ekonomik kaynaklara erişim, iş saatleri ve okulun iletişim olanakları aile katılımını etkileyebilir. Düşük gelirli ailelerin öğrenmeye daha az değer verdiği veya iletişimlerinin zorunlu olarak zayıf olduğu çıkarılamaz.

• Ailelerin öğrenmeye verdiği değer ekonomik gruptan otomatik olarak çıkarılamaz. Görüşmeler, ulaşılabilir kaynaklar ve çocuğun gerçek ihtiyaçları üzerinden yürütülmelidir.

• Ekonomik kaynakların daha fazla olması, aile içinde zorunlu olarak performans baskısı bulunduğunu göstermez. Kaynak erişimi ile ebeveyn tutumu ayrı değerlendirilmelidir.

Parçalanmış veya Tek Ebeveynli Aileler

Boşanma veya bakım düzenindeki değişiklikler çocuğun duygusal güvenliğini zedeleyebilir. Bu durumda ders çalışmama davranışı çoğu zaman duygusal yükün bir dışavurumudur.

Aile Katılımının Rolü

Aile katılımı öğrenmeyi destekleyebilir; ancak öğretmen görüşü veya ilişkisel araştırmadan tek başına nedensel etki çıkarılamaz. Desteğin biçimi, çocuğun ihtiyacı ve aile koşulları birlikte değerlendirilmelidir.

4. Somut ve Uygulanabilir Aile Temelli Müdahale Önerileri

10–12 Dakikalık Kısa Çalışma Blokları

Çalışma süresi birinci sınıfta çocuğun yorgunluğuna, görevine ve gelişimsel ihtiyaçlarına göre kısa ve esnek tutulabilir. Tek bir dakika sınırı bütün çocuklar için yeterli veya gerekli sayılamaz.

• 2–3 satır okuma

• 3–5 işlem matematik sorusu

• Basit hece/kelime çalışmaları

için yeterlidir.

Okuma-Yazmanın Oyunlaştırılması

• Harf–hece kartları

• Nesne–harf eşleştirmeleri

• Ev içinde “baş harf bulma” oyunu

• Resimli kitaplarla kısa cümle kurma

Oyunlaştırma, çocukta başarı duygusunu artırır ve öğrenmeyi eğlenceli hâle getirir.

Günlük Rutinlerin Sabitlenmesi

MEB’in Çocuğum Okula Başlıyor rehberinde de vurgulandığı gibi (MEB, 2018), düzenli ev rutini birinci sınıf öğrencilerinin uyum sürecinin en güçlü belirleyicilerindendir.

Ebeveynin “Birlikte Çalışma” Modeli

Çocuk masada yalnız bırakıldığında odaklanmakta zorlanabilir. Ebeveynin aynı ortamda kitap okuması veya not yazması çocuğun çalışma davranışını modellemesini kolaylaştırır.

5. Okul ve Öğretmen Temelli Müdahaleler

Okula Uyum Programlarının Sürekliliği

Uyum çalışmaları ilk hafta ile sınırlı kalmamalı; sosyal uyum güçlüğü yaşayan çocuklar yıl boyunca izlenmelidir (Türker & Tunç, 2021).

Bireyselleştirilmiş Öğretim Ritmi

Okuma-yazma hızının sınıf içi heterojenliğe göre ayarlanması, özellikle düşük SES öğrenciler veya göçmen çocuklar için kritik önemdedir (Vardar & Sarioğlu, 2017).

PDR Destek Mekanizmaları

Travma, göç, boşanma veya davranışsal güçlük yaşayan çocuklar için PDR servisi erken müdahalede bulunmalıdır (Sarac, 2025).

Sonuç

Birinci sınıfta ders çalışmama davranışı; bilişsel hazırbulunuşluk, okuryazarlığa geçiş güçlükleri, aile yapısı, SES, göç ve okul iklimi gibi çok boyutlu faktörlerin bir sonucudur.

Bu nedenle çözüm, yalnız çocuğun isteksizliğine odaklanan yaklaşımlar yerine aile–okul–PDR üçgeninde çoklu destek gerektirir.

8. SINIF ÖĞRENCİLERİNDE DERS ÇALIŞMAMA DAVRANIŞI: MERKEZİ SİSTEM SINAVINA HAZIRLIK SÜRECİNDE PSİKOSOSYAL VE EĞİTİMSEL ETKENLER

Kaynakça

Biber, K. (2003). İlköğretim birinci sınıf öğrencilerinin, ailelerinin sosyo ekonomik düzeylerine göre öğretmen aile iletişimi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 35(35), 360–373.

Bond, M. (2023). Parent involvement, school readiness, and socioeconomic status [Honors thesis]. Pennsylvania State University.

Çınar, Z., & Yıldırım, K. (2020). Öğretmen görüşlerine göre aile katılımının okuma yazma öğrenme sürecine etkileri. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 8(2), 447–468.

MEB Temel Eğitim Genel Müdürlüğü. (2018). Çocuğum okula başlıyor. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.

Sarac, E. (2025). Achievement emotion in war victim children: A study on Syrian primary and secondary school students in Turkey. Children and Youth Services Review, 151, 107–124.

Türker, M., & Tunç, E. (2021). Predictors affecting first-grade students’ school adaptation and social competence. International Journal of Social and Educational Sciences, 8(16), 104–122.

Vardar, A. K., & Sarioğlu, S. (2017). İlkokul birinci sınıf öğrencilerinin okuma, yazma ve okuduğunu anlama düzeylerinin farklı değişkenler açısından incelenmesi. Ana Dili Eğitimi Dergisi.

Vural, S. (2008). Ailenin sosyoekonomik düzeyinin birinci sınıf öğrencilerinin aile-öğretmen iletişimi ve okuma yazma başarısıyla ilişkisi (Yüksek lisans tezi). Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.

Birinci sınıfta değerlendirme sınırı

Duygusal güvenlik önemlidir; ancak işitme/görme, dil gelişimi ve öğrenme güçlükleri dışlanmamalıdır. Ev çalışmaları kısa, somut ve çocuğun yapabildiği basamaklardan başlamalıdır. Süren güçlüklerde aile, öğretmen ve uygun uzman iş birliği gerekir.

Son gözden geçirme: 22 Ekim 2026.