12. sınıf öğrencilerinde ders çalışmama davranışı: YKS kaygısı, motivasyon ve bilimsel müdahale yöntemleri

Derleyen: Ahmet Usta, Psikolojik Danışman

Giriş

12.Sınıf, öğrencilerin üniversiteye geçiş sınavı olan TYT–AYT sürecine hazırlandığı yoğun akademik ve psikolojik baskı dönemidir. Bu süreçte ders çalışmama davranışı; sınav kaygısı, düşük öz-yeterlik, tükenmişlik, erteleme ve aile baskısı gibi çok boyutlu etkenlere bağlıdır (Akbaba, 2006; Aypay & Eryılmaz, 2011; Çapulcuoğlu & Gündüz, 2013).

Bu makale, 12. sınıf öğrencilerinde çalışmayı engelleyen faktörleri bilimsel temelde açıklamakta ve sürdürülebilir müdahale önerileri sunmaktadır.

1. 12. Sınıf Öğrencilerinin Akademik ve Gelişimsel Özellikleri

1.1. Gelecek Belirsizliği ve Kaygı Artışı

Üniversite seçimi, meslek tercihi ve sosyal çevre baskısı kaygı düzeyini yükseltir. Gelecek odaklı belirsizlik öğrencinin derse başlama motivasyonunu zayıflatır.

1.2. Bilişsel Yorgunluk ve Dikkat Dağılması

Yoğun konu tekrarı, denemeler ve zaman baskısı yürütücü işlevlerde yorgunluğa yol açar. Bu durum odaklanma süresini düşürür ve öğrencide “başlayamama” davranışı oluşturur.

1.3. Akademik Tükenmişlik

Araştırmalar lise son sınıfta tükenmişliğin arttığını ve bunun ders çalışma davranışını doğrudan zayıflattığını göstermektedir (Çapulcuoğlu & Gündüz, 2013).

2. Ders Çalışmama Davranışının Başlıca Nedenleri

2.1. Öz-Yeterlik Düşüklüğü ve Başarısızlık Döngüsü

Denemelerde beklenen sonuçlara ulaşılamadığında öz-yeterlik düşer. Bu durum “nasıl olsa yapamayacağım” düşüncesini tetikler (Akbaba, 2006).

2.2. Sınav Kaygısı ve Performans Blokajı

Aşırı kaygı, dikkat sistemini bloke eder ve soru çözme sürecinde zihnin “kilitlenmesine” neden olur (Aypay & Eryılmaz, 2011).

2.3. Erteleme Davranışı (Procrastination)

Sosyal medya, oyun ve kısa videolar, öğrencinin stresle baş etmek için başvurduğu kısa süreli rahatlatıcı aktiviteler hâline gelir. Bu durum çalışma sürecini geciktirir.

2.4. Uyku Bozukluğu ve Düzensizlik

Gece geç yatma, sabah yorgun kalkma ve sürekli uykululuk hâli bilişsel işlevleri zayıflatır. Çalışma verimi düşer.

2.5. Aile Baskısı ve Kıyaslama

Aşırı beklenti ve karşılaştırmalar motivasyonu azaltır, tükenmişliği artırır.

3. Bilimsel Temelli Müdahale Önerileri

3.1. Haftalık Döngüsel Çalışma Programı

12. Haftalık konu, deneme ve analiz dağılımı; öğrencinin alanına, okul yüküne ve başlangıç düzeyine göre değişir. Üç gün konu, iki gün deneme ve iki gün analiz gibi bir düzen ancak uyarlanabilir bir örnek olarak kullanılabilir; üstünlüğü kanıtlanmış evrensel model değildir.

• 3 gün konu çalışması
• 2 gün deneme çözümü
• 2 gün deneme analizi + eksik tamamlama

Bu model hem tekrar döngüsünü hem veriye dayalı ilerlemeyi sağlar.

3.2. Kısa Odak Blokları (Pomodoro 25-5)

Uzun oturumlar yerine 25 dakika odak – 5 dakika mola şeklinde bloklar önerilir.

4 bloktan sonra 20 dakikalık uzun ara verilir.

3.3. Düzenli Deneme Analizi

Deneme çözmek kadar önemli olan analizdir.

Analizde şu göstergeler incelenmelidir:

• Konu eksiği
• Soru tipi hatası
• Zaman yönetimi sorunu
• Dikkat kaynaklı yanlışlar
• Performans dalgalanmaları

(Sarıer, 2016)

3.4. Kaygı Yönetimi Teknikleri

Uygulanabilir teknikler:

• 4-2-6 nefes düzenleme
• Gerçeklik testi (kanıt temelli düşünce sorgulama)
• Sınav simülasyonları
• Zihinsel hazırlık rutinleri

3.5. Mikro Hedeflerle Motivasyon Artırma

Başarı duygusunu artırmak için küçük hedefler kullanılmalıdır (Akbaba, 2006).

Örnek:

• Günlük 10 soru
• Bir konunun yalnızca alt başlığı
• Denemeden yalnızca 3 yanlışın tekrarı

3.6. Ailenin Destekleyici Tutumu

Etkili aile yaklaşımı:

• Kıyaslama yapmamak
• Çabaya odaklanmak
• Sonuç değil süreç değerlendirmek
• Haftalık planı birlikte gözden geçirmek

Sonuç

12. Sınıfta görülen ders çalışmama davranışı; kaygı, tükenmişlik, düşük öz-yeterlik ve erteleme gibi çok boyutlu faktörlerle ilişkilidir. Bilimsel temelli müdahaleler, öğrencinin hem akademik hem psikolojik yükünü dengeler ve YKS sürecini sürdürülebilir hâle getirir.

8. SINIF ÖĞRENCİLERİNDE DERS ÇALIŞMAMA DAVRANIŞI: MERKEZİ SİSTEM SINAVINA HAZIRLIK SÜRECİNDE PSİKOSOSYAL VE EĞİTİMSEL ETKENLER

Kaynakça

Akbaba, S. (2006). Eğitimde motivasyon. Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi, 13, 343–361.

Aypay, A., & Eryılmaz, A. (2011). Lise öğrencilerinin derse katılmaya motive olmaları ile okul tükenmişliği arasındaki ilişkilerin incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 11(21), 26–44.

Çapulcuoğlu, U., & Gündüz, B. (2013). Öğrencilerin tükenmişlik ve sosyal destek düzeyleri arasındaki ilişki. Eğitim ve Bilim, 38(170), 65–78.

Sarıer, Y. (2016). Türkiye’de öğrencilerin akademik başarısını etkileyen faktörler: Bir meta analiz çalışması. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 31(3), 609–627.

Alan ve YDT gereksinimi

Sayısal, sözel, eşit ağırlık ve dil öğrencilerinin ders bileşimleri farklıdır. Dil öğrencisinin planında YDT için sözcük, bağlam, dil bilgisi, okuma ve çeldirici çözümlemesi ile TYT ihtiyaçları birlikte yer almalıdır. Deneme sıklığı, analiz ve eksik tamamlama için zaman bırakacak biçimde ayarlanır.

Son gözden geçirme: 22 Ekim 2026.