Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) Nedir? Belirtileri, Tanısı ve Destek Yolları

Bir öğrenci neden derste dikkatini sürdürmekte, başladığı işi tamamlamakta veya yönergeleri takip etmekte zorlanabilir? Her hareketli çocukta DEHB var mıdır? DEHB belirtileri çocukluk, ergenlik ve yetişkinlik dönemlerinde nasıl değişir? Bilimsel araştırmalar ışığında DEHB'nin belirtilerini, değerlendirilmesini ve okulda ve evde uygulanabilecek destekleyici yaklaşımları inceleyelim.

Hazırlayan: Psikolojik Danışman Ahmet Usta

Bir öğrencinin matematik dersinde soru çözmeye başladığını düşünün.

İlk sorunun yönergesini okuyor. Çözüm için gerekli bilgileri belirliyor ve işlemleri yapmaya başlıyor.

Ancak kısa süre sonra dikkatini sınıftaki bir konuşmaya yöneltiyor.

Tekrar soruya döndüğünde hangi işlemi yapacağını hatırlamakta zorlanıyor.

Öğretmeni, öğrencinin soruyu tamamlamasını istiyor.

Öğrenci yeniden çalışmaya başlıyor ancak bu kez yönergenin ikinci bölümünü atlıyor.

Ders sonunda birkaç soruyu çözebilmiş olmasına rağmen verilen çalışmayı tamamlayamıyor.

Bu durumla karşılaşan bir öğretmen, öğrencinin dikkatini yeterince vermediğini düşünebilir.

Ancak davranışın nedenini belirlemek için yalnızca “Dikkatsiz.” demek yeterli midir?

Öğrenci konuyu anlamadığı için mi zorlanıyor?

Yönergenin uzun olması mı çalışmasını güçleştiriyor?

Sınıftaki uyaranlar mı dikkatini dağıtıyor?

Yoksa farklı ortamlarda da devam eden daha kapsamlı bir dikkat ve öz düzenleme güçlüğü mü yaşıyor?

Bu soruların her biri önemlidir.

Çünkü dikkat güçlüğü yaşamak ile dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğuna sahip olmak aynı şey değildir.

DEHB'nin anlaşılabilmesi için yalnızca görünen davranışların değil, belirtilerin gelişimsel özelliklerinin, sürekliliğinin ve günlük yaşam üzerindeki etkilerinin de değerlendirilmesi gerekir.

DEHB Nedir?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), dikkati düzenleme, hareketliliği kontrol etme ve dürtüleri denetleme alanlarında ortaya çıkabilen, çocuklukta başlayan nörogelişimsel bir bozukluktur.

DEHB, herkesin aynı belirtileri yaşadığı tek biçimli bir durum değildir.

Bazı kişilerde dikkatsizlik belirtileri belirgindir.

Bazılarında aşırı hareketlilik ve dürtüsellik daha fazla öne çıkar.

Bazı kişilerde ise bu belirti grupları birlikte görülür.

National Institute of Mental Health (NIMH, 2024), DEHB belirtilerinin yaşla birlikte değişebileceğini ve okul, iş, sosyal ilişkiler ile günlük sorumluluklar üzerinde etkili olabileceğini belirtmektedir.

Ancak belirtilerin varlığı tek başına tanı için yeterli değildir.

Belirtilerin kişinin gelişim düzeyine uygun olup olmadığı, hangi ortamlarda yaşandığı ve yaşamını nasıl etkilediği birlikte değerlendirilmelidir.

DEHB'nin Temel Belirtileri Nelerdir?

DEHB'de belirtiler genel olarak üç alanda incelenmektedir:

Dikkatsizlik, hiperaktivite ve dürtüsellik.

Bu alanlar birbiriyle ilişkili olabilir ancak aynı şeyi ifade etmez.

1. Dikkatsizlik Belirtileri

Dikkatsizlik, yalnızca kişinin çevresindeki olaylara bakmaması anlamına gelmez.

Önemli bilgileri seçme, görev sırasında dikkati sürdürme, yönergeleri takip etme ve günlük işlerini düzenleme gibi süreçlerle ilişkili güçlükler ortaya çıkabilir.

Örneğin kişi:

• Ayrıntıları gözden kaçırabilir.

• Uzun süre dikkat gerektiren görevlerde zorlanabilir.

• Bir işe başlayıp tamamlamakta güçlük yaşayabilir.

• Birden fazla basamaktan oluşan yönergelerin bazı bölümlerini atlayabilir.

• Günlük sorumluluklarını ve teslim tarihlerini unutabilir.

• Eşyalarını sık kaybedebilir.

• Çalışma sırasında ilgisiz uyaranlara kolaylıkla yönelebilir.

• Görevlerini planlama ve düzenlemede zorlanabilir.

Ancak bu davranışların bazılarının zaman zaman görülmesi olağandır.

Klinik açıdan önemli olan, belirtilerin sürekliliği, gelişim düzeyiyle ilişkisi ve işlevsellik üzerindeki etkileridir.

2. Hiperaktivite Belirtileri

Hiperaktivite, kişinin gelişim düzeyine veya bulunduğu ortamın beklentilerine göre aşırı hareketlilik göstermesiyle ilişkili olabilir.

Örneğin:

• Otururken ellerini veya ayaklarını sürekli hareket ettirebilir.

• Oturması beklenen durumlarda yerinden kalkabilir.

• Sakin etkinliklere katılmakta zorlanabilir.

• Sürekli hareket etme gereksinimi hissedebilir.

• Gereğinden fazla konuşabilir.

Ancak hiperaktivite her yaşta aynı biçimde görünmeyebilir.

Çocuklukta belirgin fiziksel hareketlilik öne çıkarken ergenlik ve yetişkinlikte içsel huzursuzluk veya sürekli hareket etme isteği daha belirgin olabilir.

3. Dürtüsellik Belirtileri

Dürtüsellik, kişinin davranışlarının olası sonuçlarını yeterince değerlendirmeden hızlı tepki vermesi veya tepkisini ertelemekte zorlanmasıyla ilişkili olabilir.

Örneğin kişi:

• Soru tamamlanmadan yanıt verebilir.

• Başkalarının konuşmasını kesebilir.

• Sırasını beklemekte zorlanabilir.

• Bir etkinliğe düşünmeden katılabilir.

• Davranışının olası sonuçlarını yeterince değerlendirmeden karar verebilir.

Ancak dürtüsellik de yalnızca bir davranış örneğine bakılarak değerlendirilemez.

Davranışın hangi koşullarda ve ne sıklıkta ortaya çıktığı önemlidir.

DEHB'nin Farklı Görünümleri Var mıdır?

DEHB'de belirtiler üç temel görünüm altında sınıflandırılabilir.

Görünüm	Öne çıkan özellik
Dikkatsizliğin baskın olduğu görünüm	Dikkati sürdürme, organizasyon, unutkanlık ve görev tamamlama güçlükleri
Hiperaktivite-dürtüselliğin baskın olduğu görünüm	Aşırı hareketlilik, beklemekte zorlanma ve dürtüsel davranışlar
Birleşik görünüm	Dikkatsizlik ve hiperaktivite-dürtüsellik belirtilerinin birlikte belirgin olması

Bu görünümler, kişilerin değişmez biçimde üç ayrı gruba ayrıldığı anlamına gelmez.

Belirtilerin dağılımı ve belirginliği gelişim sürecinde değişebilir.

Örneğin çocuklukta aşırı hareketlilik belirtileri belirgin olan bir kişinin yetişkinlikte daha çok organizasyon ve zaman yönetimi alanlarında güçlük yaşaması mümkündür.

Hareketli Olmak veya Dikkatin Dağılması DEHB Anlamına Gelir mi?

Hayır.

Bir öğrencinin hareketli olması, bazen derste sıkılması veya ödevini unutması tek başına DEHB tanısını göstermez.

Örneğin öğrenci yeterince uyumadığı bir gün dikkatini sürdürmekte zorlanabilir.

Sınıf ortamındaki gürültü veya başka dikkat dağıtıcılar da öğrenmesini etkileyebilir.

Benzer biçimde kaygı, depresyon, stres, öğrenme güçlükleri ve bazı tıbbi durumlar DEHB'ye benzeyen belirtilerle ilişkili olabilir.

Bu nedenle gözlemlenen davranışlar, başka olası açıklamalarla birlikte değerlendirilmelidir.

Örnek: Aynı Davranışın Farklı Nedenleri

Üç öğrencinin ders sırasında dikkatinin dağıldığını düşünelim.

Birinci öğrenci, önceki gece yeterince uyumamıştır ve yorgunluk yaşamaktadır.

İkinci öğrenci, matematikteki temel kavramları anlamadığı için yönergeleri takip etmekte zorlanmaktadır.

Üçüncü öğrenci, farklı derslerde, evde ve günlük sorumluluklarında uzun süredir dikkatini düzenleme ve görevleri tamamlama güçlükleri yaşamaktadır.

Her üç öğrencinin davranışı dışarıdan benzer görünebilir.

Ancak güçlüğün olası nedenleri aynı değildir.

Bu nedenle bütün dikkat sorunlarını DEHB olarak değerlendirmek doğru değildir.

DEHB değerlendirmesi, tek bir davranıştan çok belirtilerin örüntüsüne, sürekliliğine ve işlevsel etkilerine dayanır.

DEHB Tanısı Nasıl Konulur?

DEHB tanısı, kapsamlı bir klinik değerlendirme sonucunda konulur.

Değerlendirmede kişinin gelişimsel öyküsü, belirtilerin başlangıcı, farklı ortamlardaki görünümü ve günlük yaşam üzerindeki etkileri incelenir.

DSM-5 çerçevesindeki tanı ölçütlerinde belirtilerin en az altı ay sürmesi, birden fazla ortamda bulunması ve işlevselliği olumsuz etkilemesi önemlidir.

Ayrıca bazı belirtilerin 12 yaşından önce mevcut olması beklenir.

Belirti sayısına ilişkin ölçütler yaşa göre değişebilir. DSM-5 çerçevesinde 17 yaşından küçükler için ilgili belirti grubunda en az altı, 17 yaş ve üzerindekiler için en az beş belirti aranır.

Ancak bu sayıları karşılamak, tek başına DEHB tanısı konulduğu anlamına gelmez.

Belirtilerin gelişim düzeyiyle uyumu, sıklığı, başka nedenlerle açıklanıp açıklanamadığı ve işlevsellik üzerindeki etkisi de değerlendirilmelidir.

NICE'ın NG87 rehberi, DEHB tanısının kapsamlı klinik ve psikososyal değerlendirmeye, gelişimsel ve psikiyatrik öyküye ve uygun gözlemci bilgilerine dayanması gerektiğini vurgulamaktadır.

Ölçekler DEHB Tanısı Koyabilir mi?

Tek başına hayır.

DEHB değerlendirmesinde davranış derecelendirme ölçekleri ve belirti kontrol listeleri kullanılabilir.

Bu araçlar kişinin yaşadığı güçlükleri sistematik biçimde belirlemeye yardımcı olabilir.

Ancak bir ölçekten yüksek puan almak, kesin DEHB tanısı anlamına gelmez.

Benzer biçimde öğretmenin tek bir derste yaptığı gözlem de tanı için yeterli değildir.

Bilişsel testler ve bazı dijital değerlendirme araçları gerekli durumlarda ek bilgi sağlayabilir. Fakat bunlar kapsamlı klinik değerlendirmenin yerine geçmez.

DEHB Yetişkinlikte İlk Kez Fark Edilebilir mi?

Evet.

Bir kişinin DEHB tanısını yetişkinlikte alması mümkündür.

Ancak bu durum, belirtilerin mutlaka yetişkinlikte başladığı anlamına gelmez.

Çocukluk döneminde daha az belirgin olan veya yeterince fark edilmeyen güçlükler, artan akademik ve mesleki sorumluluklarla görünür hâle gelebilir.

Bu nedenle yetişkinlik değerlendirmesinde çocukluk dönemindeki belirtiler ve gelişimsel öykü de incelenir.

DEHB'nin Görünümü Yaşla Birlikte Nasıl Değişebilir?

DEHB'nin görünümü gelişim dönemlerine göre farklılaşabilir.

Ancak her kişi için geçerli tek bir gelişim çizgisi bulunmamaktadır.

Çocukluk Döneminde

Çocuklukta yerinde oturmakta zorlanma, aşırı hareketlilik, dikkatini sürdürme güçlüğü veya dürtüsel tepkiler daha görünür olabilir.

Özellikle okul ortamında yönergeleri takip etmek, etkinlikleri tamamlamak ve sırayı beklemek gibi görevler belirli güçlükleri ortaya çıkarabilir.

Ancak her hareketli çocukta DEHB bulunduğu düşünülmemelidir.

Ergenlik Döneminde

Ergenlikte belirgin fiziksel hareketlilik bazı kişilerde azalabilir.

Buna karşılık içsel huzursuzluk, organizasyon güçlüğü, zamanı planlama sorunları ve dürtüsel davranışlar devam edebilir.

Örneğin ergen bir öğrenci ders konularını öğrenebiliyor ancak uzun dönemli ödevlerini planlamakta veya teslim tarihlerini izlemekte zorlanıyor olabilir.

Bu dönemde akademik beklentilerin artması bazı güçlükleri daha görünür hâle getirebilir.

Yetişkinlik Döneminde

Yetişkinlikte DEHB belirtileri işlerin tamamlanması, randevuların hatırlanması, günlük sorumlulukların düzenlenmesi, zaman yönetimi ve kişiler arası ilişkilerde kendini gösterebilir.

Ancak bütün yetişkinler aynı belirtileri yaşamaz.

Bazı kişiler zamanla etkili başa çıkma yöntemleri geliştirebilir.

Bazılarında ise belirtiler günlük yaşamı etkilemeye devam edebilir.

DEHB Yetişkinlikte Devam Eder mi?

DEHB'nin yetişkinlikte sürmesine ilişkin araştırmalar, sonucun kullanılan tanıma göre değişebildiğini göstermektedir.

Faraone, Biederman ve Mick'in (2006) izlem araştırmalarını birleştiren meta-analizinde, 25 yaş civarında tam tanı ölçütlerinin sürmesiyle kısmi belirtilerin ve işlev kaybının devam etmesi birbirinden ayrılmıştır.

Tam tanı ölçütlerini karşılayanların tahmini oranı yaklaşık %15 iken, kısmi düzelme gösteren ancak belirtileri sürenler de dikkate alındığında bu oran yaklaşık %65'e ulaşmıştır.

Bu değerler araştırmanın kullandığı tanımlara, dönemin tanı ölçütlerine ve incelenen örneklemlere bağlıdır.

Dolayısıyla “DEHB'li çocukların %65'inde yetişkinlikte aynı belirtiler kesin devam eder.” biçiminde yorumlanmamalıdır.

Araştırmanın ortaya koyduğu önemli nokta şudur:

Tam tanı ölçütlerini karşılamaya devam etmek ile bazı belirtilerin ve bunlara bağlı güçlüklerin sürmesi aynı durum değildir.

Ayrıca 2006 tarihli bu çalışma tek başına güncel klinik değerlendirmelerin veya bireysel gidişat tahminlerinin yerine kullanılamaz.

DEHB'nin Nedenleri Nelerdir?

DEHB'nin ortaya çıkışı tek bir nedene bağlanamaz.

Araştırmalarda genetik etkenlerin önemli bir rolü bulunduğu gösterilmiştir.

Bunun yanında beyin gelişimi, nörobiyolojik süreçler ve bazı çevresel etkenler de araştırılmaktadır (NIMH, 2024).

Ancak risk etkenleri ile bireysel nedenler birbirinden ayrılmalıdır.

Bir etkenin DEHB ile ilişkili bulunması, belirli bir kişide DEHB'nin kesin olarak o etkenden kaynaklandığı anlamına gelmez.

Benzer biçimde öğrencinin belirli bir ortamda dikkatini sürdürmekte zorlanması, tek başına beynindeki belirli bir yapının veya kimyasal sürecin bozuk olduğunu kanıtlamaz.

DEHB'nin anlaşılmasında biyolojik, gelişimsel ve çevresel etkenlerin birlikte değerlendirilmesi gerekir.

DEHB'de Dürtü Kontrolü ve Gecikmeye Tahammül Neden Araştırılıyor?

DEHB'yi açıklamaya çalışan araştırmacılar farklı bilişsel ve motivasyonel süreçleri incelemiştir.

Sonuga-Barke'nin (2002) çift yol modeli bu yaklaşımlardan biridir.

Model, DEHB belirtileriyle ilişkili olabilecek iki temel süreci ele almıştır:

Birincisi, davranışları engelleme ve bilişsel kontrol alanındaki güçlüklerdir.

İkincisi ise gecikmeye tahammül ve ödülün zamanlamasıyla ilişkili motivasyonel süreçlerdir.

Örneğin bir öğrencinin hemen ulaşabileceği bir etkinliği, daha sonra sonuç verecek akademik bir göreve tercih etmesi motivasyonel süreçlerle ilişkili olabilir.

Ancak böyle bir davranışın görülmesi, öğrencide DEHB bulunduğunu göstermez.

Benzer biçimde davranışlarını denetlemekte zorlanan her öğrencinin DEHB tanısı alması gerektiği söylenemez.

Çift yol modeli, DEHB'nin psikolojik açıdan farklı süreçlerle ilişkili olabileceğini açıklamaya yönelik tarihsel bir kuramsal yaklaşımdır.

Güncel tanı ölçütü değildir.

Bir kuram, bir kişinin bütün yaşantısını veya belirtilerinin nedenini tek başına açıklamaz.

DEHB Öğrenmeyi ve Ders Çalışmayı Nasıl Etkileyebilir?

DEHB ile ilişkili belirtiler, öğrencilerin öğrenme sürecini farklı aşamalarda etkileyebilir.

Örneğin öğrenci:

• Çalışmaya başlamakta zorlanabilir.

• Uzun bir yönergenin bazı bölümlerini atlayabilir.

• Görev sırasında ilgisiz uyaranlara yönelebilir.

• Çalışma malzemelerini düzenlemekte güçlük yaşayabilir.

• Zamanı planlamakta zorlanabilir.

• Başladığı etkinliği tamamlayamayabilir.

• Çalışmasını kontrol etmeden teslim edebilir.

Ancak bu davranışlar her öğrenci için aynı nedenlerle ortaya çıkmaz.

Örneğin bir öğrenci matematik sorusunun ikinci basamağını dikkatinin dağılması nedeniyle atlayabilir.

Başka bir öğrenci ise ikinci basamağı hangi işlemi kullanacağını bilmediği için tamamlayamayabilir.

İki öğrencinin de yanlış cevap vermesi, aynı öğrenme sorununun bulunduğu anlamına gelmez.

Bu nedenle öğretim desteği, yalnızca görülen hataya değil, hatanın gerçekleştiği aşamaya göre düzenlenmelidir.

Okulda Öğrencinin Hangi Aşamada Zorlandığı Nasıl Belirlenebilir?

Öğrencinin yaşadığı güçlüğü yalnızca “dikkatsizlik” veya “hareketlilik” şeklinde özetlemek yerine davranışı daha somut biçimde değerlendirmek yararlı olabilir.

Aşağıdaki örnekler, bu amaçla kullanılabilir.

Gözlenen güçlük	İncelenebilecek nokta	Denenebilecek eğitimsel düzenleme
Çalışmaya başlayamama	İlk adımın belirsizliği	Görevin başlangıç basamağını açıklama
Yönergenin bir bölümünü atlama	Uzun veya çok aşamalı yönerge	Kısa, sıralı ve yazılı yönergeler
Çalışma sırasında sık bölünme	Ortamdaki uyaranlar	Dikkat dağıtıcıları azaltma
Görevi tamamlayamama	Planlama ve ilerlemeyi izleme	Görevi anlamlı bölümlere ayırma
Sık eşya veya ödev unutma	Organizasyon güçlüğü	Görünür kontrol listeleri ve hatırlatıcılar
Sırasını beklemekte zorlanma	Davranış düzenleme gereksinimi	Açık kurallar ve uygun davranışa geri bildirim

Bu tabloda yer alan davranışlar DEHB tanısına özgü değildir.

Farklı nedenlerle de ortaya çıkabilir.

Amaç, eğitimsel desteği öğrencinin gözlenen gereksinimine göre düzenlemektir.

Sınıfta Uygulanabilecek Beş Destekleyici Yaklaşım

NICE NG87 rehberi, DEHB ile ilişkili güçlüklerin azaltılmasında çevresel düzenlemelerin bireysel gereksinimlere göre seçilmesini önermektedir.

Örneğin sınıftaki oturma düzeninin değiştirilmesi, dikkat dağıtıcıların azaltılması, sözel yönergelerin yazıyla desteklenmesi veya uygun hareket aralarının planlanması bazı öğrenciler açısından yararlı olabilir.

Ancak her düzenlemenin bütün öğrencilerde aynı etkiyi oluşturacağı düşünülmemelidir.

1. Yönergeleri Açık ve Kısa Verin

Örneğin:

“Kitabınızı açın, sayfadaki bütün soruları çözün, çözüm yollarını yazın ve bitince kontrol edin.”

gibi çok aşamalı bir yönerge bazı öğrenciler için zorlayıcı olabilir.

Bunun yerine:

“Önce birinci soruyu oku.”

“Verilen bilgileri belirle.”

“Çözümünü yaz.”

şeklinde sıralı yönergeler kullanılabilir.

Öğrenciden ne yapacağını kendi sözcükleriyle açıklaması istenebilir.

Bu uygulama, yönergenin anlaşılıp anlaşılmadığını değerlendirmeye yardımcı olabilir.

2. Görevleri Anlamlı Bölümlere Ayırın

Uzun bir çalışma, öğrencinin hangi aşamada bulunduğunu izlemesini zorlaştırabilir.

Örneğin bütün çalışma sayfasını tek bir görev olarak sunmak yerine belirli soru gruplarına ayırmak denenebilir.

Ancak görevin küçük parçalara ayrılması, öğrenme hedefinin gereksiz biçimde azaltılması anlamına gelmemelidir.

Amaç, öğrencinin aynı öğrenme hedefi doğrultusunda ilerlemesini kolaylaştırmaktır.

3. Ortamı Öğrencinin Gereksinimine Göre Düzenleyin

Bazı öğrenciler sınıftaki gürültü veya görsel uyaranlardan daha fazla etkilenebilir.

Bu durumda uygun bir oturma düzeni veya daha az dikkat dağıtıcı içeren çalışma alanı denenebilir.

Ancak öğrenciyi sürekli sınıftan uzaklaştırmak veya diğer öğrencilerden ayrı tutmak otomatik olarak uygun bir çözüm değildir.

Çevresel düzenlemeler, öğrencinin eğitim ortamına katılımını ve bireysel gereksinimlerini dikkate almalıdır.

4. Uygun Geri Bildirim Verin

Öğrencinin yalnızca tamamlayamadığı işleri belirtmek yerine gerçekleştirdiği uygun davranışlara da dikkat edilebilir.

Örneğin:

“Yönergeyi doğru takip ederek ilk iki soruyu tamamladın.”

şeklindeki somut geri bildirim, öğrencinin hangi davranışının uygun olduğunu anlamasına yardımcı olabilir.

Bununla birlikte geri bildirimin etkisi, öğrencinin özelliklerine ve kullanılan uygulamanın niteliğine göre değişebilir.

5. Düzenlemenin İşe Yarıp Yaramadığını Kontrol Edin

Örneğin yazılı yönergeler kullanılmaya başlandıktan sonra öğrencinin yönerge atlama davranışında azalma olup olmadığı incelenebilir.

Herhangi bir gelişme görülmüyorsa aynı yöntemi sürekli tekrarlamak yerine güçlüğün nedeni yeniden değerlendirilebilir.

Uygulamanın etkili olup olmadığı yalnızca öğretmenin izlenimine değil, gözlenebilir öğrenme ve davranış sonuçlarına da dayanmalıdır.

Evde DEHB ile İlişkili Güçlükler İçin Neler Yapılabilir?

Ev ortamında uygulanabilecek düzenlemeler, çocuğun yaşına ve bireysel gereksinimlerine uygun olmalıdır.

Bazı çocuklarda açık rutinler, yazılı görev listeleri veya çalışma alanındaki dikkat dağıtıcıların azaltılması yararlı olabilir.

Örneğin çocuk uzun bir ödevi tamamlamakta zorlanıyorsa önce hangi bölümü yapacağı belirlenebilir.

Daha sonra görevin kalan bölümlerine nasıl geçileceği açıklanabilir.

Ancak burada önemli bir ayrım bulunmaktadır.

Ebeveynin çocuğun yerine sürekli görevleri tamamlaması, çocuğun kendi organizasyon ve sorumluluk becerilerini geliştirmesini sınırlayabilir.

Amaç bütün görevleri yetişkinin yönetmesi değildir.

Çocuğun gelişim düzeyine uygun biçimde kendi davranışlarını düzenleme becerisini desteklemektir.

Evde Kullanılabilecek Örnek Sorular

“Bugün tamamlaman gereken ilk görev nedir?”

“Bu görev için hangi malzemelere ihtiyacın var?”

“Hangi aşamada zorlanıyorsun?”

“Bu işi tamamlamanı ne kolaylaştırabilir?”

“Bir sonraki adımın ne olacak?”

Bu soruların sürekli tekrarlanarak baskı oluşturması yerine, çocuğun gerçekten ihtiyaç duyduğu desteği belirlemek amacıyla kullanılması önemlidir.

Örnek Uygulama: Yönergeleri Atlayan Bir Öğrenci

Bir öğrencinin dört aşamalı bir matematik çalışmasında ikinci ve üçüncü yönergeleri sık sık atladığını düşünelim.

Öğretmen önce öğrencinin matematiksel işlemleri bilip bilmediğini kontrol ediyor.

Öğrenci gerekli temel işlemleri doğru yapabiliyor.

Ancak birden fazla basamaktan oluşan yönergelerde zorlanıyor.

Bunun üzerine şu düzenleme deneniyor:

Birinci adım: Öğrenciye yalnızca ilk sorunun yönergesi açıklanıyor.

İkinci adım: Öğrenci yapması gereken işlemi kendi cümlesiyle ifade ediyor.

Üçüncü adım: Çözümü gerçekleştiriyor.

Dördüncü adım: Çözümünü kontrol ettikten sonra sonraki basamağa geçiyor.

Öğretmen, öğrencinin hangi basamaklarda desteğe ihtiyaç duyduğunu gözlemliyor.

Bir süre sonra yönergeler kademeli biçimde birleştirilerek öğrencinin daha bağımsız çalışması desteklenebilir.

Bu uygulama DEHB'yi tanılamaz veya tedavi etmez.

Ancak öğrencinin belirli bir akademik görevde yaşadığı güçlüğü daha somut biçimde değerlendirmeye yardımcı olabilir.

DEHB Tedavisinde Hangi Yöntemler Kullanılır?

DEHB belirtilerinin azaltılması ve günlük işlevselliğin desteklenmesi amacıyla bilimsel araştırmalarla desteklenen farklı tedavi yaklaşımları bulunmaktadır.

Tedavi planı, kişinin yaşı, belirtilerin niteliği, işlev kaybı ve eşlik eden durumlar dikkate alınarak oluşturulur.

Davranışçı Müdahaleler ve Ebeveyn Eğitimi

Özellikle küçük çocuklarda ebeveynlerin davranış yönetimi konusunda eğitim alması önemli bir destek alanıdır.

CDC'nin aktardığı Amerikan Pediatri Akademisi önerilerinde, altı yaşından küçük çocuklarda ebeveynlere yönelik davranış yönetimi eğitimi ilk basamak müdahaleler arasında yer almaktadır.

Okul çağındaki çocuklar ve ergenlerde ise davranışçı müdahaleler, eğitimsel destekler ve gerektiğinde ilaç tedavisi birlikte değerlendirilebilir.

İlaç Tedavisi

DEHB tedavisinde uyarıcı ve uyarıcı olmayan bazı ilaçlar kullanılmaktadır.

Uygun ilaç seçimi ve tedavi takibi, kişinin klinik özelliklerine göre yetkin hekim tarafından yapılmalıdır.

İlaçların olası yararları ve yan etkileri izlenmelidir.

İlaç tedavisi hakkında karar verilmesi, öğretmenin veya okul psikolojik danışmanının görevi değildir.

Psikolojik Müdahaleler

DEHB ile ilişkili günlük güçlüklerin yönetilmesinde yapılandırılmış psikolojik müdahalelerden yararlanılabilir.

Bu müdahaleler organizasyon, görev tamamlama, davranış düzenleme ve eşlik eden psikolojik güçlüklerin ele alınması gibi alanları kapsayabilir.

Tedavi yaklaşımı kişinin yaşına ve gereksinimlerine göre seçilmelidir.

Okul Desteği Tedavinin Yerini Tutar mı?

Hayır.

Okuldaki çevresel ve öğretimsel düzenlemeler öğrencinin akademik katılımını ve öğrenme davranışlarını destekleyebilir.

Ancak klinik tedavi gereksinimi bulunduğunda bu uygulamalar tek başına tedavinin yerine geçmez.

Benzer biçimde klinik tedavi uygulanması, öğrencinin eğitim ortamındaki bireysel gereksinimlerinin ortadan kalktığı anlamına gelmez.

Bu nedenle okul, aile ve ilgili sağlık uzmanları arasındaki uygun iş birliği önemlidir.

Okul Psikolojik Danışmanının Rolü Nedir?

DEHB ile ilişkili güçlükler yaşayan öğrencilerin okulda desteklenmesinde rehberlik hizmetlerinin önemli bir işlevi bulunabilir.

Ancak okul psikolojik danışmanının rolü ile klinik tanı ve tedavi süreçleri birbirinden ayrılmalıdır.

Okul psikolojik danışmanı öğrencinin akademik ve sosyal işlevselliğini değerlendirmeye yardımcı olabilir.

Öğretmenlerin gözlemlerini eğitimsel açıdan ele alabilir.

Öğrencinin güçlü yönlerini ve destek gereksinimlerini belirlemeye yönelik görüşmeler gerçekleştirebilir.

Aileyle gerekli iş birliğini sağlayabilir.

Uygun durumlarda öğrencinin ilgili sağlık uzmanlarına yönlendirilmesini destekleyebilir.

Bunun yanında okulda uygulanacak destekleyici düzenlemelerin izlenmesine katkıda bulunabilir.

Bu süreçte öğrenciyi etiketlemekten kaçınılmalı, mahremiyet ve mesleki sınırlar gözetilmelidir.

Öğretmen ve okul psikolojik danışmanı tarafından yapılan gözlemler, klinik değerlendirmeye bilgi sağlayabilir ancak tanı kararı olarak sunulmamalıdır.

DEHB ile İlişkili Güçlükler Nasıl İzlenebilir?

Bir öğrencinin yaşadığı güçlüğü değerlendirmek için belirli davranışlar üzerinden gözlem yapılabilir.

Örneğin:

İzlenecek alan	Gözlenebilecek durum
Göreve başlama	Yönergeden sonra çalışmaya başlayabilme
Yönerge takibi	Verilen basamakları uygun sırayla gerçekleştirme
Görev tamamlama	Başlanan görevin belirlenen bölümünü tamamlama
Organizasyon	Gerekli materyalleri hazırlama ve kullanma
Dikkat düzenleme	Dikkat dağıldığında göreve geri dönebilme
Yardım kullanımı	Gerektiğinde uygun destek isteme

Bu alanlar DEHB'ye özgü tanısal göstergeler değildir.

Eğitim ortamında öğrencinin gereksinimlerini değerlendirmek amacıyla kullanılabilecek davranış örnekleridir.

Uygulama sonrasında öğrencinin hangi davranışlarda gelişme gösterdiği, hangi güçlüklerin sürdüğü ve ne tür desteğe ihtiyaç duyduğu yeniden incelenebilir.

DEHB Hakkında Sık Karşılaşılan Yanlış Düşünceler

“Hareketli Her Çocukta DEHB Vardır.”

Yanlış.

Çocukların hareketlilik düzeyleri gelişimsel ve bireysel olarak farklılaşabilir.

DEHB tanısı yalnızca hareketlilik üzerinden konulmaz.

“Dikkat Eksikliği Olan Çocuk Hiçbir Şeye Odaklanamaz.”

Yanlış.

Dikkati düzenleme güçlükleri bütün görevlerde ve bütün koşullarda aynı biçimde ortaya çıkmayabilir.

Bir öğrencinin bazı etkinliklere yoğunlaşabilmesi, başka görevlerde dikkat güçlüğü yaşamayacağı anlamına gelmez.

“DEHB Yalnızca Çocuklarda Görülür.”

Yanlış.

Belirtiler ergenlik ve yetişkinlik dönemlerinde de devam edebilir.

Ancak belirtilerin görünümü ve şiddeti zamanla değişebilir.

“Bir Dikkat Testiyle DEHB Tanısı Konulabilir.”

Yanlış.

Ölçekler veya bilişsel testler değerlendirmeye yardımcı olabilir.

Ancak tek başlarına tanı koydurmazlar.

“DEHB Olan Öğrenci Başarılı Olamaz.”

Yanlış.

DEHB tanısı kişinin akademik kapasitesini veya gelecekteki başarısını kesin olarak belirlemez.

Bireysel farklılıklar, öğrenme koşulları ve uygun destekler önemlidir.

“DEHB Sadece Disiplin veya Motivasyon Sorunudur.”

Yanlış.

DEHB, nörogelişimsel bir bozukluktur.

Ancak günlük davranışlar çevresel koşullardan, motivasyondan, öğrenme gereksinimlerinden ve başka etkenlerden de etkilenebilir.

Bu nedenle bütün güçlükler tek bir açıklamaya indirgenmemelidir.

Ne Zaman Uzman Değerlendirmesine Başvurulmalı?

Dikkatsizlik, hareketlilik veya dürtüsellik belirtileri uzun süredir devam ediyorsa ve okul, iş, aile veya sosyal yaşamı belirgin biçimde etkiliyorsa uzman değerlendirmesi yararlı olabilir.

Özellikle çocuk ve ergenlerde farklı ortamlardan alınan gözlemlerin birlikte değerlendirilmesi önemlidir.

Öğrencinin yalnızca bir derste zorlanmasıyla birçok ortamda uzun süredir benzer güçlükler yaşaması aynı durum değildir.

Ancak belirtilerin çok ağırlaşmasını beklemek de gerekli değildir.

Türkiye'de çocuk ve ergenler için çocuk ve ergen psikiyatrisi, yetişkinler için ilgili psikiyatri hizmetleri klinik değerlendirme açısından başvuru alanları arasındadır.

Sık Sorulan Sorular

DEHB Nedir?

DEHB; dikkatsizlik, hiperaktivite ve dürtüsellik belirtileriyle ilişkili, çocuklukta başlayan nörogelişimsel bir bozukluktur. Belirtilerin türü ve günlük yaşama etkileri kişiden kişiye değişebilir.

DEHB Tanısı Kaç Yaşında Konulur?

Tanı çocuklukta veya daha sonraki yaşlarda konulabilir. Ancak güncel tanı çerçevelerinde bazı belirtilerin 12 yaşından önce mevcut olması beklenir. Tanının konulduğu yaş ile belirtilerin başladığı yaş aynı olmak zorunda değildir.

DEHB İlerleyen Yaşlarda Kendiliğinden Geçer mi?

Bazı kişilerde belirtiler yaşla birlikte azalabilir veya değişebilir. Bazılarında ise ergenlik ve yetişkinlikte de güçlükler sürebilir. Bireysel gidişat yalnızca çocuklukta gözlenen belirtilere bakılarak kesin biçimde tahmin edilemez.

DEHB Olan Öğrenci Ders Çalışabilir mi?

Evet. DEHB tanısı ders çalışmanın veya akademik başarı geliştirmenin mümkün olmadığı anlamına gelmez. Öğrencinin ihtiyaçlarına uygun öğretimsel düzenlemeler ve gerekli klinik destekler yararlı olabilir.

DEHB ile Öğrenme Güçlüğü Aynı Şey midir?

Hayır. DEHB ve özgül öğrenme bozuklukları farklı durumlardır. Ancak bazı kişilerde birlikte bulunabilirler. Bu nedenle öğrenme sorunlarının değerlendirilmesinde eşlik eden güçlüklerin de incelenmesi önemlidir.

DEHB Tedavisinde Herkese İlaç Gerekir mi?

Tedavi gereksinimi ve uygun yöntemler kişinin yaşı, belirtileri ve işlev kaybı dikkate alınarak belirlenir. Davranışçı müdahaleler, psikolojik destekler, okul düzenlemeleri ve ilaç tedavisi farklı koşullarda değerlendirilebilir.

Öğretmen Öğrencide DEHB Olduğunu Söyleyebilir mi?

Öğretmen, öğrencinin gözlenen davranışlarını ve eğitimsel güçlüklerini tanımlayabilir. Ancak bu gözlemler klinik tanı yerine geçmez. Tanı kararı, yetkin sağlık uzmanlarının kapsamlı değerlendirmesine dayanmalıdır.

Sonuç: DEHB'yi Anlamak, Davranışın Ardındaki Güçlüğü Değerlendirmektir

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, yalnızca hareketli olmak veya ders sırasında dikkatin dağılmasıyla açıklanamaz.

DEHB belirtileri, dikkati sürdürme, hareketliliği düzenleme, dürtüleri kontrol etme ve günlük sorumlulukları yerine getirme alanlarında farklı güçlüklerle ilişkili olabilir.

Ancak her kişi aynı belirtileri yaşamaz.

Belirtilerin görünümü çocukluk, ergenlik ve yetişkinlik dönemlerinde değişebilir.

Ayrıca benzer davranışlar farklı nedenlerle ortaya çıkabilir.

Bu nedenle öğrencinin güçlüğünü anlamak için yalnızca davranışa bakmak yeterli değildir.

Davranışın ne zaman ortaya çıktığı, hangi koşullarda yoğunlaştığı ve akademik veya sosyal yaşamı nasıl etkilediği de değerlendirilmelidir.

Okul ortamında yönergelerin açık verilmesi, görevlerin yapılandırılması, dikkat dağıtıcıların azaltılması ve uygun geri bildirim sunulması bazı öğrenciler için yararlı olabilir.

Ancak bu düzenlemelerin bireysel gereksinimlere göre seçilmesi ve etkilerinin izlenmesi gerekir.

Klinik değerlendirme ve tedavi süreçleri ise ilgili uzmanların sorumluluğundadır.

Bir öğrencinin dikkatini sürdürmekte zorlandığını gördüğümüzde yalnızca şu soruyu sormamalıyız:

“Neden dikkat etmiyor?”

Bunun yanında şu soruları da değerlendirmeliyiz:

“Hangi görevde zorlanıyor?”

“Görevin hangi aşamasında güçlük yaşıyor?”

“Bu güçlük farklı ortamlarda da görülüyor mu?”

“Hangi koşullar çalışmasını kolaylaştırıyor veya zorlaştırıyor?”

“Ne tür bir desteğe ihtiyaç duyuyor?”

DEHB'yi anlamak, kişiyi tek bir davranışla tanımlamak değil; gelişimsel özelliklerini, yaşadığı güçlükleri, güçlü yönlerini ve günlük yaşamına olan etkileri birlikte değerlendirmektir.

---

Kaynakça

Centers for Disease Control and Prevention. (2026). Diagnosing ADHD. https://www.cdc.gov/adhd/diagnosis/

Centers for Disease Control and Prevention. (2026). Clinical care of ADHD in children. https://www.cdc.gov/adhd/hcp/treatment-recommendations/

Centers for Disease Control and Prevention. (t.y.). Treatment of ADHD. https://www.cdc.gov/adhd/treatment/

Faraone, S. V., Biederman, J., & Mick, E. (2006). The age-dependent decline of attention deficit hyperactivity disorder: A meta-analysis of follow-up studies. Psychological Medicine, 36(2), 159–165. https://doi.org/10.1017/S003329170500471X

National Institute for Health and Care Excellence. (2018; son güncelleme 2019). Attention deficit hyperactivity disorder: Diagnosis and management (NICE guideline NG87). https://www.nice.org.uk/guidance/ng87

National Institute of Mental Health. (2024). Attention-deficit/hyperactivity disorder: What you need to know (NIH Publication No. 24-MH-8300). https://www.nimh.nih.gov/health/publications/attention-deficit-hyperactivity-disorder-what-you-need-to-know

Sonuga-Barke, E. J. S. (2002). Psychological heterogeneity in AD/HD—A dual pathway model of behaviour and cognition. Behavioural Brain Research, 130(1–2), 29–36. https://doi.org/10.1016/S0166-4328(01)00432-6

---

Yayın: İnsana Bakınca

Hazırlayan: Psikolojik Danışman Ahmet Usta

Güncelleme tarihi: 28 Ekim 2026

Yayın ve yöntem açıklaması: Bu yazı, DEHB'nin belirtileri, tanı değerlendirmesi, gelişimsel görünümü ve desteklenmesine ilişkin seçilmiş bilimsel araştırmalar ile klinik rehberlerden yararlanılarak hazırlanmış bir popüler psikoloji ve psikoeğitim içeriğidir. Sistematik derleme veya özgün deneysel araştırma değildir. Okul ve ev uygulamaları eğitimsel destek amacıyla sunulmuş olup klinik tanı ve tedavinin yerine geçmez. NICE NG87 rehberi ilk olarak 2018'de yayımlanmış, 2019'da güncellenmiş ve sonraki dönemlerde gözden geçirilmiştir. Bilimsel kaynakların araştırılması, içerik karşılaştırması ve editöryal düzenlemede ChatGPT (OpenAI) desteği kullanılmıştır. Bağımsız uzman hakem incelemesi yapılmamıştır.