Ergenlerde Davranış Sorunları: Nedenleri ve Çözüm Yolları

 

Ergenlerde Davranış Sorunları: Nedenleri, Değerlendirme ve Destek

Giriş: Davranış Sorunu mu, Yardım Gereksinimi mi?

Bir öğrencinin ders sırasında arkadaşına bağırması, okuldan izinsiz ayrılması, öğretmeniyle tartışması veya okul kurallarını sürekli ihlal etmesi yetişkinlerde kaygı yaratabilir. Bu tür davranışlarla karşılaşıldığında çoğu zaman ilk tepki, davranışı durdurmak ve tekrarını önlemek olur. Ancak davranışın neden ortaya çıktığını anlamadan yalnızca sonucuna odaklanmak, öğrencinin yaşadığı güçlüklerin gözden kaçmasına yol açabilir.

Her kural ihlali bir davranış bozukluğuna işaret etmez. Ergenlik döneminde ortaya çıkan karşı gelme, öfke ve çatışmalar; gelişimsel değişimlerle, sosyal ilişkilerle, duygusal güçlüklerle veya çevresel koşullarla bağlantılı olabilir. Bununla birlikte tekrarlayan, şiddetlenen ve kişinin günlük yaşamındaki işlevselliğini önemli ölçüde etkileyen davranışlar daha kapsamlı değerlendirme gerektirebilir.

Bu nedenle eğitim ortamlarında sorulması gereken temel soru, öğrencinin nasıl bir kişiliğe sahip olduğu değil, hangi davranışı, hangi koşullarda, ne sıklıkta gösterdiği ve hangi desteğe ihtiyaç duyduğudur.

1. Ergenlerde Davranış Sorunları Nasıl Tanımlanmalıdır?

Davranış sorunları; öğrencinin kendisiyle, çevresindeki kişilerle veya bulunduğu ortamın beklentileriyle uyumunu güçleştiren davranışları ifade etmek için kullanılan geniş bir tanımlamadır. Bu ifade tek başına psikiyatrik bir tanı değildir.

Okul ortamında dikkat çekebilen davranışlar arasında sürekli tartışma, fiziksel saldırganlık, tehdit, eşyalara zarar verme, okuldan izinsiz ayrılma, sık ve ciddi kural ihlalleri ile akran ilişkilerinde tekrarlayan çatışmalar bulunabilir.

Ancak bu davranışlar aynı klinik anlamı taşımaz.

Örneğin sınav kaygısı nedeniyle okuldan uzaklaşan bir öğrenciyle akran baskısından kaçınmak için derse girmeyen bir öğrencinin davranışları dışarıdan benzer görünebilir. Buna karşılık bu davranışların ortaya çıkış nedenleri ve gerektirdikleri destekler farklı olabilir.

National Institute for Health and Care Excellence (NICE, 2017), davranım bozukluğundan şüphelenilen çocuk ve ergenlerin değerlendirilmesinde davranış belirtilerinin yanında ev, okul ve akran ilişkilerindeki işlevselliğin de incelenmesini önermektedir.

Burada önemli olan, tek bir olaydan hareketle öğrencinin kişiliği veya ruh sağlığı hakkında kesin yargılara ulaşmamaktır.

2. Davranış Sorunlarının Ortaya Çıkmasında Hangi Etkenler Rol Oynar?

Ergenlerde problem davranışlar çoğu zaman tek bir nedene indirgenemez. Bireysel özellikler, aile ilişkileri, akran çevresi, okul deneyimleri ve daha geniş sosyal koşullar birlikte değerlendirilmelidir.

Amerika Birleşik Devletleri Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC, 2024a), gençlerde şiddet davranışlarıyla ilişkili risk ve koruyucu etkenleri bireysel, ilişkisel, toplumsal ve çevresel düzeylerde ele almaktadır.

Duygusal ve psikolojik etkenler

Bazı öğrenciler yoğun öfke, kaygı, hayal kırıklığı veya reddedilme duygularıyla baş etmekte zorlanabilir. Duygularını tanımlamakta ve uygun biçimde ifade etmekte güçlük yaşayan öğrenciler, kimi durumlarda düşünmeden tepki verebilir.

Bununla birlikte saldırganlık gösteren her öğrencinin duygularını düzenlemekte zorlandığı söylenemez. Davranışın amacı, ortaya çıktığı ortam ve öğrencinin bireysel özellikleri ayrıca değerlendirilmelidir.

Aile ve yakın çevre

Aile içindeki iletişim, tutarlılık, çatışma düzeyi ve öğrencinin algıladığı destek, davranışlarıyla ilişkili olabilir.

Örneğin evde sürekli çatışmaya maruz kalmak, bazı öğrenciler açısından önemli bir stres kaynağı oluşturabilir. Ancak aile koşullarından hareketle tek başına bir davranışın nedenini belirlemek mümkün değildir.

Aileyi suçlayan yaklaşımlar yerine, aile üyelerini çözüm sürecine katan ve mevcut destek kaynaklarını güçlendiren uygulamalar benimsenmelidir.

Akran ilişkileri ve okul yaşantısı

Akran zorbalığı, sosyal dışlanma, arkadaş gruplarındaki çatışmalar ve okula aidiyetin zayıflaması da problem davranışların değerlendirilmesinde dikkate alınmalıdır.

CDC (2024b), öğrencilerin okuldaki yetişkinler ve akranları tarafından önemsendiklerini, değer gördüklerini ve desteklendiklerini hissetmelerini okul bağlılığının temel bileşenleri arasında göstermektedir.

Okula bağlılık, öğrencinin yalnızca kurallara uyumuyla değil, okulda kendisini ne ölçüde güvende ve kabul edilmiş hissettiğiyle de ilişkilidir.

3. Tek Bir Davranıştan Tanıya Ulaşmak Neden Yanlıştır?

Bir öğrencinin arkadaşını itmesi, öğretmenine sert bir karşılık vermesi veya okuldan izinsiz ayrılması, kendi başına davranım bozukluğu tanısı koymak için yeterli değildir.

Değerlendirmede davranışın sıklığı, süresi, şiddeti, ortaya çıktığı koşullar ve öğrencinin yaşamına etkileri dikkate alınmalıdır.

NICE (2017), kapsamlı değerlendirme sırasında eşlik edebilecek ruh sağlığı sorunlarının, nörogelişimsel durumların, öğrenme güçlüklerinin ve madde kullanımının ele alınmasını önermektedir.

Bu yaklaşım, davranışın yalnızca görünen yönüne odaklanmak yerine öğrencinin genel işlevselliğinin değerlendirilmesini gerektirir.

Örneğin son haftalarda sık sık derslere girmeyen bir öğrencinin davranışı değerlendirilirken şu sorular önem kazanabilir:

• Devamsızlık davranışı ne zaman başlamıştır?

• Belirli derslerde veya günlerde mi yoğunlaşmaktadır?

• Öğrenci okulda kendisini güvende hissetmekte midir?

• Akranlarıyla veya öğretmenleriyle yaşadığı güçlükler var mıdır?

• Öğrencinin akademik, duygusal veya ailesel koşullarında bir değişiklik olmuş mudur?

• Daha önce işe yarayan destekleyici uygulamalar bulunmakta mıdır?

Bu sorular, davranışın olası işlevini anlamaya yardımcı olabilir. Ancak yanıtlar tek başına klinik değerlendirme veya tanı yerine geçmez.

4. Okulda Davranış Nasıl Gözlemlenmeli ve Kaydedilmelidir?

Davranışın doğru değerlendirilmesi için gözlem ile yorum birbirinden ayrılmalıdır.

Örneğin bir öğrenci için "saldırgan, saygısız ve sorunlu" ifadelerini kullanmak, gözlenen davranışı yeterince açıklamaz. Üstelik bu tür nitelemeler öğrencinin kalıcı bir kişilik özelliği taşıdığı izlenimini oluşturabilir.

Bunun yerine davranışın somut özellikleri kaydedilmelidir.

Yorum içeren ifade:

"Öğrenci saldırgan olduğu için arkadaşlarıyla sürekli sorun yaşamaktadır."

Gözleme dayalı ifade:

"Öğrenci, teneffüs sırasında yaşanan tartışmada arkadaşını itti. Nöbetçi öğretmen öğrencileri ayırdı. Olay sonrasında öğrencilerle ayrı ayrı görüşüldü."

İkinci ifade, olayın ne olduğunu açıklamakta; gözlemle doğrulanmayan kişilik değerlendirmelerinden kaçınmaktadır.

Bu örnek kurmacadır ve gerçek bir öğrenciye ait değildir.

Okul kayıtlarında olayın tarihi, yeri, gözlenen davranış, olay öncesindeki bilinen koşullar, etkilenen kişiler ve gerçekleştirilen müdahale belirtilmelidir.

Bilgisi olmayan bir kişinin davranışın nedenini kesinmiş gibi yazması uygun değildir. Öğrencinin kendi açıklamaları da gerektiğinde açıkça öğrenci beyanı olarak kaydedilmelidir.

Bu yaklaşım hem değerlendirme sürecinin nesnelliğini hem de öğrencinin haklarının korunmasını destekler.

5. Saldırganlık ve Ciddi Kural İhlallerinde Güvenlik Nasıl Sağlanmalıdır?

Öğrencinin kendisine veya başka kişilere zarar verme ihtimali bulunan durumlarda ilk öncelik güvenliğin sağlanmasıdır.

NICE (2017), davranım bozukluğuna ilişkin kapsamlı değerlendirmede zarar görme veya başkalarına zarar verme riskinin incelenmesini ve gerektiğinde risk yönetim planı hazırlanmasını önermektedir.

Okul ortamında bu yaklaşım, tehlikenin niteliğine uygun güvenlik önlemlerinin alınmasını ve ilgili kişilerin görevlerinin açık biçimde belirlenmesini gerektirir.

Örneğin fiziksel saldırganlığın yaşandığı bir olayda öğrencilerin güvenli biçimde ayrılması, yaralanmaların değerlendirilmesi, gerekiyorsa acil yardım istenmesi ve olayın okulun ilgili birimlerine bildirilmesi önceliklidir.

Acil tehlike devam ediyorsa rutin rehberlik görüşmesi beklenmemelidir.

Bununla birlikte güvenliği sağlamak, öğrencinin herkesin önünde aşağılanması veya tehdit edilmesi anlamına gelmez.

Davranışa açık sınır koymak ile öğrenciyi damgalamak farklı uygulamalardır.

Öğrenciye zarar verici davranışın kabul edilemeyeceği somut biçimde açıklanırken yaşadıklarını ifade edebilmesi için uygun koşullar da oluşturulmalıdır.

Güvenlik önlemleri, ilgili mevzuata, okulun yetki ve sorumluluklarına ve olayın özelliklerine uygun yürütülmelidir.

6. Problem Davranış Gösteren Öğrenciye Nasıl Destek Olunabilir?

Davranış sorunlarının ele alınmasında yalnızca istenmeyen davranışı azaltmaya odaklanmak yeterli olmayabilir. Öğrencinin uygun davranış seçeneklerini öğrenmesi ve bunları günlük yaşamında kullanabilmesi de önemlidir.

Öğrencinin görüşünü almak

Öğrenciye olayın nasıl geliştiği, ne hissettiği ve başka hangi tepkileri verebileceği sorulabilir.

Görüşmenin amacı davranışı haklı çıkarmak değil, öğrencinin bakış açısını değerlendirmeye dâhil etmektir.

Beklentileri somutlaştırmak

"Bir daha sorun çıkarma" gibi belirsiz ifadeler yerine hangi davranışın beklendiği açıkça anlatılmalıdır.

Örneğin "Tartışma sırasında arkadaşına fiziksel müdahalede bulunma; anlaşmazlık büyüdüğünde öğretmenden yardım iste" ifadesi, öğrencinin uygulayabileceği daha belirgin bir davranış beklentisidir.

Alternatif davranışları öğretmek

Öfke yaşandığında ortamdan güvenli biçimde uzaklaşma, yardım isteme, düşüncelerini uygun bir dille ifade etme veya anlaşmazlıkları konuşarak çözme gibi beceriler öğrencinin gereksinimine göre çalışılabilir.

Bu beceriler yalnızca anlatılmamalı; örnek olaylar, canlandırmalar ve uygun geri bildirimlerle desteklenmelidir.

Aileyle iş birliği kurmak

Aile görüşmelerinde yalnızca öğrencinin yaptığı hataları sıralamak yerine davranışın gözlenen özellikleri, öğrencinin güçlü yönleri ve destek gereksinimleri birlikte ele alınmalıdır.

Aileyle okul arasında ortak ve uygulanabilir beklentiler oluşturulması, müdahalelerin tutarlılığını destekleyebilir.

Gerektiğinde uzman değerlendirmesine yönlendirmek

Davranışlar süreklilik gösteriyor, belirgin işlev kaybına yol açıyor veya ciddi güvenlik riski oluşturuyorsa okulun yetki ve sorumlulukları çerçevesinde uygun sağlık hizmetlerine yönlendirme değerlendirilmelidir.

Okul psikolojik danışmanlığı, gerekli durumlarda uzman ruh sağlığı değerlendirmesinin yerine geçen değil, onu tamamlayabilen bir destek alanıdır.

7. Okul Bağlılığı Neden Koruyucu Bir Etkendir?

Davranış sorunlarının önlenmesi yalnızca riskli durumlara müdahale edilmesiyle sınırlı değildir. Öğrencinin okulla olumlu ilişkiler geliştirmesi de önem taşır.

CDC (2024b), okul bağlılığı yüksek öğrencilerin şiddet, madde kullanımı ve bazı ruh sağlığı güçlükleri açısından daha düşük risk bildirme eğiliminde olduğunu belirtmektedir.

Bu ilişki, okul bağlılığının her öğrencide tek başına davranış sorunlarını önleyeceği anlamına gelmez. Bununla birlikte destekleyici okul ortamlarının geliştirilmesi için önemli bir gerekçe sunmaktadır.

Öğrencinin okulda kendisini güvende hissetmesi, güvenebileceği bir yetişkine ulaşabilmesi, sosyal etkinliklere katılması ve olumlu davranışlarının fark edilmesi destekleyici uygulamalar arasında değerlendirilebilir.

Ayrıca kuralların açık, anlaşılır ve tutarlı biçimde uygulanması önemlidir.

Öğrencinin kuralların neden gerekli olduğunu anlaması ve kendisine adil davranıldığına ilişkin algısı, okul yaşamıyla kurduğu ilişki açısından dikkate alınmalıdır.

8. Okullar İçin Uygulanabilir Bir Değerlendirme ve Destek Süreci

Problem davranışlara yönelik okul temelli çalışmaların gelişigüzel değil, belirli aşamalar izlenerek yürütülmesi yararlıdır.

Birinci aşama: Davranışın tanımlanması

Gözlenen davranış açık ve ölçülebilir biçimde belirlenir. Olayın sıklığı, koşulları ve sonuçları kaydedilir.

İkinci aşama: Güvenliğin değerlendirilmesi

Öğrencinin veya başkalarının güvenliğini tehdit eden bir durum bulunup bulunmadığı incelenir. Acil risk varsa gerekli önlemler gecikmeden alınır.

Üçüncü aşama: Öğrencinin dinlenmesi

Öğrencinin olayla ilgili açıklamaları, yaşadığı güçlükler ve destek beklentileri değerlendirilir.

Dördüncü aşama: İlgili bilgilerinin birleştirilmesi

Gereksinim ve yetki sınırları içinde öğretmen gözlemleri, aileden alınan bilgiler ve mevcut okul kayıtları birlikte ele alınır.

Beşinci aşama: Destek planının oluşturulması

Hedef davranışlar, kullanılacak destek yöntemleri, sorumlu kişiler ve değerlendirme zamanları belirlenir.

Altıncı aşama: İzleme ve yeniden değerlendirme

Davranışın sıklığı, şiddeti ve öğrencinin işlevselliği izlenir. Uygulamaların yeterli olmadığı durumlarda destek planı yeniden değerlendirilir.

Bu aşamalar, ilgili bilimsel önerilerden hareketle oluşturulmuş genel bir okul uygulama çerçevesidir. Standartlaştırılmış bir klinik tedavi protokolü veya tek başına yeterli bir risk değerlendirme aracı değildir.

9. Damgalamayan Dil Neden Önemlidir?

Bir öğrencinin davranışlarını değerlendirmek ile öğrenciyi davranışları üzerinden tanımlamak aynı şey değildir.

"Problemli öğrenci", "saldırgan çocuk" veya "düzelmez öğrenci" gibi ifadeler davranışın değişebilir özelliklerini geri plana itebilir.

Oysa eğitimsel değerlendirmede öğrencinin ne yaptığı, hangi becerilere ihtiyaç duyduğu ve hangi koşullarda daha uygun davranabildiği önemlidir.

Öğrencinin davranışlarının sorumluluğunu alması desteklenirken kişiliğine yönelik aşağılayıcı yargılardan kaçınılmalıdır.

Ayrıca öğrencinin kişisel bilgileri ve görüşme kayıtları yalnızca görev ve yetki gereği erişmesi gereken kişilerle, ilgili gizlilik ve veri koruma yükümlülüklerine uygun biçimde paylaşılmalıdır.

Gizlilik ilkesinin güvenlik ve çocuk koruma yükümlülükleri karşısında mutlak olmadığı da unutulmamalıdır.

Sonuç: Davranışı Sınırlandırırken Öğrenciyi Anlamayı Sürdürmek

Ergenlerde saldırganlık, okuldan izinsiz ayrılma ve ciddi kural ihlalleri göz ardı edilmemesi gereken davranışlardır. Ancak bu davranışların değerlendirilmesi, öğrencinin yalnızca kurallara ne ölçüde uyduğuna bakılarak tamamlanamaz.

Davranışın ortaya çıktığı koşullar, öğrencinin gelişimsel özellikleri, duygusal yaşantısı, aile ve akran ilişkileri ile okul deneyimleri birlikte ele alınmalıdır.

Okulun sorumluluğu hem güvenliği ve düzeni korumak hem de öğrencinin gereksinim duyduğu desteğe ulaşmasını kolaylaştırmaktır.

Bu nedenle etkili bir yaklaşım, davranışa açık sınırlar koymayı, öğrenciyi dinlemeyi, uygun becerileri geliştirmeyi ve gerektiğinde uzman desteğine yönlendirmeyi birlikte içermelidir.

Temel ilke şudur: Bir davranışın kabul edilemez olması, o davranışı gösteren öğrencinin anlaşılmaya ve desteklenmeye ihtiyaç duymadığı anlamına gelmez.

---

Kaynakça

Centers for Disease Control and Prevention. (2024a, March 12). Risk and protective factors. https://www.cdc.gov/youth-violence/risk-factors/index.html

Centers for Disease Control and Prevention. (2024b, November 18). School connectedness helps students thrive. https://www.cdc.gov/youth-behavior/school-connectedness/

National Institute for Health and Care Excellence. (2017). Antisocial behaviour and conduct disorders in children and young people: Recognition and management (Clinical guideline CG158; originally published 2013). https://www.nice.org.uk/guidance/cg158

National Institute for Health and Care Excellence. (2022). Social, emotional and mental wellbeing in primary and secondary education (NICE guideline NG223). https://www.nice.org.uk/guidance/ng223

Bilimsel ve mesleki sınırlandırma: Bu yazı eğitim ve bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Öğrencilerin bireysel durumlarının değerlendirilmesinde uzman görüşünün, ilgili mevzuatın ve kurumsal uygulama süreçlerinin yerini almaz.

Yapay zekâ kullanım açıklaması: Bu yazının dil, yapı, kaynak eşleştirme ve yayın düzenlemesinde ChatGPT'den yararlanılmıştır.

Revizyon: 25 Ekim 2026. Metin bilimsel kaynaklar, okul temelli değerlendirme ilkeleri ve uygulanabilir destek yaklaşımları doğrultusunda genişletilerek güncellenmiştir. Özgün yayın tarihi korunmuştur.