Neden Sorusu Öğrenmeyi Nasıl Derinleştirir? Öz Açıklama Yöntemi
Bir konuyu öğrenirken “Bu bilgi nedir?” sorusuna cevap vermek yeterli midir? Öğrencinin “Neden böyle?”, “Bu kural nasıl çalışıyor?” ve “Hangi koşullarda geçerli?” sorularını yanıtlaması öğrenmeyi nasıl etkiler? Öz açıklama yönteminin bilimsel dayanaklarını ve ders çalışırken nasıl uygulanabileceğini inceleyelim.
Hazırlayan: Psikolojik Danışman Ahmet Usta
Bir öğrencinin matematik dersinde üslü ifadeleri çalıştığını düşünün.
Öğrenci, aynı tabanlı üslü ifadeler çarpılırken üslerin toplandığını biliyor.
Örneğin şu işlemi doğru yapabiliyor:
2³ × 2² = 2⁵ = 32
Ancak öğretmeni kendisine şu soruyu soruyor:
“Neden üsleri topluyoruz?”
Öğrenci bir süre düşünüyor ve şöyle cevap veriyor:
“Çünkü kural böyle.”
Bu yanıt, öğrencinin işlem kuralını hatırladığını gösterir. Ancak kuralın neden geçerli olduğunu anlayıp anlamadığı konusunda yeterli bilgi vermez.
Öğretmeni işlemi açarak incelemesini istiyor:
2³ × 2² = (2 × 2 × 2) × (2 × 2)
Öğrenci, çarpımda toplam beş tane 2 çarpanı bulunduğunu fark ediyor.
Artık yalnızca sonucu söylemekle kalmıyor, kuralın neden uygulandığını da açıklayabiliyor.
Burada öğrenme açısından önemli bir değişim yaşanmıştır.
Öğrenci başlangıçta işlem kuralını hatırlıyordu. Şimdi ise kuralın dayandığı matematiksel ilişkiyi açıklayabiliyor.
Bu örnek, öğrenme psikolojisinde öz açıklama (self-explanation) olarak adlandırılan yöntemin temel işlevini göstermektedir.
Ancak her soruya “Neden?” diye sormak, her zaman daha iyi öğrenmeyi sağlamaz.
Önemli olan, öğrencinin doğru soruları seçmesi, açıklamalarını ilgili bilgilerle ilişkilendirmesi ve oluşturduğu gerekçelerin doğruluğunu değerlendirmesidir.
Öz Açıklama Nedir?
Öz açıklama, öğrencinin öğrenme sırasında karşılaştığı bir bilgiyi, kavramı, olayı veya çözüm basamağını kendi kendisine açıklamaya çalışmasıdır.
Bu açıklamalar sözlü, yazılı veya zihinsel olarak oluşturulabilir.
Örneğin bir öğrenci:
Matematikte bir işlem kuralının neden uygulandığını açıklayabilir.
Fizikte bir bağıntının hangi koşullarda geçerli olduğunu değerlendirebilir.
Biyolojide bir olayın nasıl gerçekleştiğini anlatabilir.
Tarihte olaylar arasında neden-sonuç ilişkileri kurabilir.
Edebiyatta yorumunu metinden elde ettiği kanıtlarla gerekçelendirebilir.
Bütün bu etkinliklerde ortak olan, öğrencinin bilgiyi yalnızca hatırlamak yerine anlamlandırmaya çalışmasıdır.
Ancak öz açıklama, öğrendiği cümleyi kendi sözcükleriyle tekrar etmekten ibaret değildir.
Örneğin:
“Isınan metal genleşir.”
ifadesi, belirli bir bilginin hatırlanmasıdır.
Buna karşılık:
“Çoğu metalde sıcaklık arttığında atomların titreşimleri artar. Atomlar arasındaki etkileşimlerin özelliklerine bağlı olarak ortalama atomlar arası uzaklık da artabilir. Bu nedenle metalin boyutlarında genellikle artış görülür.”
açıklaması, gözlenen sonuç ile atomik düzeydeki süreç arasında ilişki kurmaya yöneliktir.
İkinci açıklama daha kapsamlıdır. Ancak açıklamanın uzunluğu tek başına iyi öğrenmenin göstergesi değildir.
Önemli olan açıklamanın doğru, tutarlı ve öğrenme hedefiyle ilişkili olmasıdır.
Öz Açıklama ile “Neden?” Sorusu Aynı Şey midir?
Öğrenme psikolojisinde birbirine yakın iki yöntem bulunmaktadır:
Öz açıklama (self-explanation) ve derinleştirici sorgulama (elaborative interrogation).
Bu yöntemler birbirleriyle ilişkili olsalar da tamamen aynı değildir.
Derinleştirici Sorgulama
Derinleştirici sorgulamada öğrenci, kendisine sunulan bir bilginin neden doğru olduğunu veya bir olayın neden gerçekleştiğini araştırır.
Örneğin:
“Dış basınç azaldığında suyun kaynama sıcaklığı neden düşer?”
Bu soruya yanıt vermek için öğrenci, kaynama sıcaklığı ile dış basınç arasındaki ilişkiyi incelemelidir.
Öz Açıklama
Öz açıklamada öğrenci, yeni bilgiyi mevcut bilgileriyle ilişkilendirerek bir açıklama oluşturur.
Örneğin:
“Kaynama, sıvının denge buhar basıncının dış basınca eşit olduğu sıcaklıkta gerçekleşir. Dış basınç azaldığında bu koşul daha düşük sıcaklıkta sağlanabilir. Bu nedenle su, yüksek rakımlı yerlerde genellikle daha düşük sıcaklıkta kaynar.”
Bu açıklama, ilgili fiziksel ilişkiyi anlamlandırmaya yöneliktir.
Derinleştirici sorgulama, öğrenciyi bir neden sorusuna yanıt aramaya yöneltir. Öz açıklama ise kavramların, süreçlerin veya çözüm adımlarının nasıl ve neden ilişkili olduğunu açıklamayı kapsayabilir.
| Yöntem | Temel yaklaşım | Örnek soru |
|---|---|---|
| Derinleştirici sorgulama | Sunulan bilginin neden doğru olduğunu araştırmak | Bu olay neden gerçekleşiyor? |
| Öz açıklama | Bilgiler ve çözüm adımları arasında açıklayıcı ilişkiler oluşturmak | Bu işlem hangi kurala dayanıyor ve nasıl çalışıyor? |
Öz açıklama yalnızca neden sorusuyla başlamaz.
“Nasıl?”, “Hangi koşullarda?”, “Hangi bilgiyle ilişkili?” ve “Bu sonuca nasıl ulaşıldı?” soruları da kullanılabilir.
Dolayısıyla “Neden?” sorusu öz açıklamayı başlatabilir; ancak her neden sorusu kendiliğinden nitelikli bir öz açıklama oluşturmaz.
Öz Açıklama Gerçekten Öğrenmeyi Geliştiriyor mu?
Öz açıklamanın öğrenme üzerindeki etkileri farklı yaş gruplarında, derslerde ve öğrenme görevlerinde araştırılmıştır.
Chi ve Arkadaşlarının Araştırması: Açıklamak ile Yeniden Okumak
Chi ve arkadaşları (1994), sekizinci sınıf öğrencilerinin insan dolaşım sistemini öğrenmelerini incelemiştir.
Araştırmada 14 öğrenciden okudukları metnin her satırının ardından öz açıklama oluşturmaları istenmiştir.
Kontrol grubundaki 10 öğrenci ise aynı metni iki kez okumuştur.
Öz açıklamaya yönlendirilen öğrencilerin ön testten son teste öğrenme kazanımı, kontrol grubuna göre daha yüksek bulunmuştur.
Ayrıca daha fazla ve nitelikli öz açıklama oluşturan öğrencilerin dolaşım sistemine ilişkin daha tutarlı zihinsel modeller geliştirebildikleri görülmüştür.
Araştırma önemli bir bulgu sunmaktadır: Öğrencinin metni yeniden okuması ile öğrendiği bilgiyi açıklamaya çalışması farklı öğrenme sonuçları doğurabilir.
Ancak çalışma yalnızca 24 öğrenciyle gerçekleştirilmiştir. Bu nedenle bulguların bütün öğrenciler ve konular için aynı sonucu vereceği düşünülmemelidir.
64 Araştırma Raporunu Kapsayan Meta-Analiz
Bisra ve arkadaşları (2018), öğrencileri öz açıklama yapmaya yönlendiren uygulamaların öğrenme üzerindeki etkilerini incelemiştir.
Meta-analizde 64 araştırma raporundan elde edilen 69 etki büyüklüğü değerlendirilmiştir.
Genel ortalama etki büyüklüğü Hedges'in g = 0,55 olarak bulunmuştur.
Bu sonuç, incelenen araştırmaların genelinde öz açıklamayı teşvik eden uygulamaların öğrenme üzerinde olumlu bir ortalama etkisi olduğunu göstermektedir.
Ancak burada dikkat edilmesi gereken bir nokta vardır.
g = 0,55 değeri, öğrenci başarısının yüzde 55 arttığı anlamına gelmez. Araştırmalardaki grup farklarını standartlaştırılmış biçimde ifade eden bir istatistiksel göstergedir.
Ayrıca araştırmalarda farklı yaş grupları, öğrenme konuları ve uygulama yöntemleri kullanılmıştır.
Bu nedenle öz açıklamanın her öğrencide aynı düzeyde etkili olduğu söylenemez.
Matematik Öğreniminde Öz Açıklama
Rittle-Johnson, Loehr ve Durkin (2017), matematik öğreniminde öz açıklamanın etkilerini meta-analizle değerlendirmiştir.
Araştırmada öğrencileri öz açıklamaya yönlendirmenin, uygulamanın hemen ardından ölçülen kavramsal bilgi, işlemsel bilgi ve işlemsel aktarım üzerinde küçük ile orta düzey arasında olumlu etkileri bulunduğu bildirilmiştir.
Ancak öğrenmenin uzun süre korunması ve yöntemin olağan sınıf ortamlarında düzenli biçimde uygulanması konusundaki kanıtların daha sınırlı olduğu belirtilmiştir.
Bu ayrım önemlidir.
Bir öğrencinin öz açıklama etkinliğinin hemen ardından daha iyi performans göstermesi, bilgiyi haftalar sonra aynı başarıyla kullanacağını garanti etmez.
Her “Neden?” Sorusu Aynı Sonucu Veriyor mu?
O'Reilly, Symons ve MacLatchy-Gaudet (1998), 55 üniversite öğrencisinin katıldığı bir araştırmada üç öğrenme yaklaşımını karşılaştırmıştır.
Öz açıklama grubundaki öğrenciler, öğrendikleri bilimsel bilgilerin anlamını ve önceki bilgileriyle ilişkisini açıklamıştır.
Derinleştirici sorgulama grubundaki öğrenciler, bilgilerin neden doğru olduğuna ilişkin soruları yanıtlamıştır.
Kontrol grubundaki öğrenciler ise bilgileri tekrar etmiştir.
Öz açıklama grubu, ipuçlu hatırlama ve tanıma değerlendirmelerinde diğer iki gruptan daha yüksek performans göstermiştir.
Derinleştirici sorgulama grubu ise bu araştırmada tekrar grubuna göre anlamlı bir üstünlük göstermemiştir.
Bu sonuç, “Neden?” diye sormanın öz açıklamanın bütün yararlarını otomatik olarak sağlamadığını göstermektedir.
Ancak tek bir araştırmadan hareketle derinleştirici sorgulamanın genel olarak etkisiz olduğu sonucuna varılamaz.
“Neden?” Sorusu Öğrenirken Hangi Becerileri Destekleyebilir?
Bir öğrenci bir bilginin neden doğru olduğunu açıklamaya çalışırken birden fazla zihinsel işlem gerçekleştirebilir.
Önceki Bilgileri Kullanmak
Öğrenci, yeni öğrendiği bilgiyi açıklarken daha önce bildiği kavramlardan yararlanabilir.
Örneğin coğrafya dersinde şu soruyu düşünelim:
“Güneş ışınlarının yeryüzüne daha eğik gelmesi, birim yüzeye düşen enerjiyi neden azaltabilir?”
Öğrenci, aynı miktardaki enerjinin daha geniş bir alana dağılmasıyla ilgili bilgilerini kullanarak açıklama oluşturabilir.
Böylece daha önce öğrendiği kavramı yeni bir durumda kullanır.
Kavramlar Arasında İlişki Kurmak
Biyoloji dersinde şu soruyla karşılaşabilirsiniz:
“Bitkilerde su eksikliği fotosentez hızını neden azaltabilir?”
Yanıt oluştururken suyun fotosentezdeki rolünü, stomaların işlevini ve karbondioksit alımını birlikte değerlendirmeniz gerekebilir.
Bu süreç, birbirinden ayrı öğrenilmiş bilgileri aynı açıklamada ilişkilendirmenize yardımcı olabilir.
Bilgi Eksiklerini Fark Etmek
Bir konuyu anladığınızı düşünebilirsiniz.
Ancak o konuyla ilgili bir ilişkiyi açıklamanız istendiğinde eksik bilgiye sahip olduğunuzu fark edebilirsiniz.
Örneğin elektrik akımı, gerilim ve direnç arasındaki ilişkiyi öğrendiğinizi düşünün.
“Direnç arttığında akım neden her zaman aynı yönde değişmez?” sorusunu yanıtlamakta zorlanabilirsiniz.
Burada gerilim veya diğer devre koşullarının sabit olup olmadığını değerlendirmek gerekir.
Böyle bir açıklama girişimi, hangi bilgiyi yeniden çalışmanız gerektiğini belirlemenize yardımcı olabilir.
Ancak açıklamanızdaki hatayı kendinizin her zaman fark edeceği varsayılmamalıdır.
Yeni Durumlar Hakkında Tahmin Yapmak
Newton'un ikinci hareket yasasını bilen bir öğrenci şu soruyu yanıtlayabilir:
“Net kuvvet sabit tutulurken cismin kütlesi artırılırsa ivmenin büyüklüğü nasıl değişir?”
Öğrenci bu ilişkiyi doğru açıklayabiliyorsa bilgiyi yeni sayısal veya kavramsal örneklerde kullanmayı da deneyebilir.
Ancak bir ilişkiyi açıklayabilmek, o konudaki bütün problemlerin doğru çözüleceğini garanti etmez.
Her Konuda “Neden?” Sorusunu Sormak Yararlı mıdır?
Hayır. Bu yöntemin uygunluğu öğrencinin bilgi düzeyine, konunun yapısına ve öğrenme hedefine göre değişebilir.
Özellikle yeni ve karmaşık bir konuyla karşılaşan öğrenciden bütün açıklamaları bağımsız biçimde oluşturmasını istemek uygun olmayabilir.
Örneğin kimyasal bağları henüz öğrenmemiş bir öğrencinin karmaşık bir molekül geometrisini doğru biçimde açıklaması beklenemez.
Önce gerekli temel kavramların öğretilmesi, ardından öğrencinin gerekçeler oluşturmasının desteklenmesi daha uygun olabilir.
Sweller, van Merriënboer ve Paas'ın (2019) bilişsel yük kuramına ilişkin incelemesi, çalışma belleğinin sınırlılıklarının ve öğrencinin önceki bilgi düzeyinin öğretim tasarımında dikkate alınması gerektiğini vurgulamaktadır.
Fiorella (2023) da öğrenenin kendi açıklamalarını oluşturmasının yararlarının ön bilgi, materyalin niteliği ve sağlanan öğretim desteğine bağlı olarak değişebileceğini belirtmektedir.
Bu nedenle öğrencinin henüz bilmediği bir konuda sürekli neden sorularıyla karşılaştırılması yerine gerektiğinde açıklayıcı örnekler ve yönlendirmeler sunulmalıdır.
Açıklama Oluşturmak ile Açıklama Uydurmak Aynı Şey Değildir
Öz açıklama yönteminde önemli bir risk, öğrencinin yanlış gerekçeler geliştirmesidir.
Örneğin:
“Bir cisim hareket ediyorsa mutlaka hareket yönünde net kuvvet vardır.”
ifadesi doğru değildir.
Eylemsiz bir referans sisteminde, net kuvvet sıfır olduğunda bir cisim sabit hızla doğrusal hareketini sürdürebilir.
Dolayısıyla öğrenci yanlış bir açıklama oluşturup bunu tekrar ediyorsa açıklama yapmış olması kavramsal hatasını kendiliğinden düzeltmez.
Bu nedenle açıklamaları üç grupta değerlendirmek yararlı olabilir:
Doğru açıklama: Bilimsel veya matematiksel ilkeyle uyumludur.
Eksik açıklama: Doğru bilgiler içerir ancak gerekli ilişkilerin tamamını açıklamaz.
Yanlış açıklama: Hatalı kavramlara veya geçersiz çıkarımlara dayanır.
Öğrencinin açıklaması güvenilir kaynaklarla karşılaştırılmalı ve gerektiğinde düzeltilmelidir.
Ders Çalışırken Öz Açıklama Yöntemi Nasıl Uygulanır?
Öz açıklama yöntemini günlük çalışmalarınızda kullanmak için aşağıdaki beş aşamalı uygulamadan yararlanabilirsiniz.
1. Açıklamak İstediğiniz Bilgiyi Belirleyin
Çalıştığınız konunun her cümlesini açıklamaya çalışmanız gerekmez.
Öncelikle önemli kuralları, kavramları, neden-sonuç ilişkilerini ve anlamakta zorlandığınız noktaları belirleyin.
Örneğin matematikte şu eşitliği inceleyebilirsiniz:
3(x + 4) = 3x + 12
Burada açıklamak istediğiniz nokta, parantez dışındaki 3 sayısının neden her iki terimle de çarpıldığıdır.
2. Uygun Soruyu Seçin
Kendinize şu soruyu yöneltebilirsiniz:
“3 sayısı neden hem x hem de 4 ile çarpılıyor?”
Başka konularda farklı sorular kullanabilirsiniz:
“Bu olay nasıl gerçekleşiyor?”
“Bu bilgi hangi koşullarda geçerli?”
“Bu çözüm hangi kurala dayanıyor?”
“Bu sonuç ne zaman değişebilir?”
Her soruyu aynı anda kullanmanız gerekmez.
3. Kendi Açıklamanızı Oluşturun
Önce mevcut bilgilerinizle bir açıklama yapmayı deneyin.
Örneğin:
“3(x + 4), x + 4 toplamının üç katını gösterir. Çarpmanın toplama üzerine dağılma özelliğine göre 3 sayısı parantez içindeki her iki terimle çarpılır.”
Bu açıklama, sonucu matematiksel kuralla ilişkilendirir.
Ancak açıklama oluşturmakta zorlanıyorsanız gerekli bilgiye veya çözümlü örneğe dönebilirsiniz.
4. Açıklamanızı Kontrol Edin
Açıklamanızı ders kitabındaki kuralla veya güvenilir bir çözümle karşılaştırın.
Örneğin x = 2 için eşitliği kontrol edebilirsiniz.
Sol taraf:
3(2 + 4) = 18
Sağ taraf:
3 × 2 + 12 = 18
Her iki tarafın eşit olduğu görülmektedir.
Ancak yalnızca x = 2 için sonucun doğru olması, eşitliğin bütün x değerlerinde geçerli olduğunun matematiksel kanıtı değildir.
Genel gerekçe, çarpmanın toplama üzerine dağılma özelliğidir.
Bu nedenle bir örnekte doğrulama yapmakla genel bir matematiksel kuralı gerekçelendirmek birbirinden ayrılmalıdır.
5. Bilgiyi Yeni Bir Durumda Kullanın
Şimdi farklı örnekler üzerinde çalışabilirsiniz.
5(2x − 3) = 10x − 15
−2(x + 5) = −2x − 10
Bu örneklerde dağılım özelliğinin nasıl uygulandığını açıklayın.
Ardından benzer ancak farklı özellikler taşıyan başka sorular çözün.
Böylece yalnızca açıklamayı öğrenip öğrenmediğinizi değil, bilgiyi yeni bir durumda kullanıp kullanamadığınızı da değerlendirebilirsiniz.
Bu beş aşama bilimsel araştırmalardan yararlanılarak oluşturulmuş uygulama önerisidir. Bağımsız olarak etkililiği doğrulanmış standart bir öğretim programı değildir.
Matematikte Öz Açıklama: Çözümün Neden Doğru Olduğunu Anlamak
Şu denklemi inceleyelim:
4(x − 2) + 6 = 2x + 4
İşlemleri sırasıyla gerçekleştirelim:
4x − 8 + 6 = 2x + 4
4x − 2 = 2x + 4
2x = 6
x = 3
Çözüm doğrudur.
Ancak yalnızca x = 3 sonucunu bulmak yerine her işlem basamağının neden yapıldığını da açıklamayı deneyelim.
Parantez Neden Açıldı?
Çünkü çarpmanın çıkarma üzerine dağılma özelliği kullanıldı.
4(x − 2) = 4x − 8
−8 ile +6 Neden Birleştirildi?
Çünkü aynı tarafta bulunan sabit terimler toplanabilir.
−8 + 6 = −2
2x Terimi Nasıl Ortadan Kaldırıldı?
Eşitliğin her iki tarafından 2x çıkarılarak bilinmeyen içeren terimler bir araya getirildi.
Sonucun Doğruluğu Nasıl Kontrol Edilir?
x yerine 3 yazılır.
Sol taraf:
4(3 − 2) + 6 = 10
Sağ taraf:
2 × 3 + 4 = 10
Her iki taraf eşittir.
Bu uygulamada öğrenci yalnızca çözüm adımlarını izlememiş, her adımın hangi matematiksel kurala dayandığını da değerlendirmiştir.
Ancak öğrencinin her temel işlem için sürekli uzun açıklama yapması gerekli değildir.
Temel beceriler geliştikçe açıklama çalışmaları, daha karmaşık veya anlamakta zorlanılan ilişkilere yöneltilebilir.
Renkl (1999), çözümlü matematik örneklerinden öğrenmeye ilişkin çalışmalarında, öğrencilerin çözüm adımlarını etkin biçimde anlamlandırmalarının önemini vurgulamıştır.
Farklı Derslerde Öz Açıklama Yöntemi Nasıl Kullanılır?
Öz açıklamanın temel amacı farklı derslerde benzer olsa da kullanılan açıklamaların niteliği dersin içeriğine göre değişir.
Fizik: Formülü Ezberlemek Yerine İlişkiyi Açıklamak
Newton'un ikinci hareket yasasını düşünün:
F = ma
Bu bağıntıda F net kuvveti, m kütleyi ve a ivmeyi göstermektedir. Bağıntının vektörel yapısı dikkate alındığında net kuvvet ile ivme aynı yöndedir.
Öğrenci şu soruyu sorabilir:
“Aynı net kuvvet uygulandığında kütlesi daha büyük olan cismin ivmesi neden daha küçük olur?”
Bağıntı düzenlenerek:
a = F/m
ifadesine ulaşılır.
Öğrenci, net kuvvet sabit tutulduğunda kütlenin artmasıyla ivme büyüklüğünün azalacağını açıklayabilir.
Böylece formülü yalnızca bir hesaplama aracı olarak değil, fiziksel bir ilişki olarak kullanmış olur.
Kimya: Gözlenen Olayın Tanecik Düzeyindeki Açıklamasını Oluşturmak
Sodyum klorürün suda çözündüğünü düşünün.
Kendinize şu soruyu sorun:
“Katı sodyum klorür suda çözündüğünde tanecik düzeyinde ne gerçekleşir?”
Sodyum klorürün iyonik kristal yapısı ve su moleküllerinin iyonları çevreleyebilmesi üzerinde durabilirsiniz.
Çözünme sürecinde sodyum ve klorür iyonlarının su molekülleri tarafından çevrelenerek çözeltiye dağılmasını açıklayabilirsiniz.
Ardından şu soruyu değerlendirebilirsiniz:
“Her iyonik bileşik suda aynı ölçüde çözünür mü?”
Bu soru, çözünürlüğün maddenin özelliklerine ve ortam koşullarına bağlı olduğunu incelemenize yardımcı olur.
Biyoloji: Birden Fazla Mekanizmayı İlişkilendirmek
Şu bilgiyi inceleyelim:
“Su eksikliği bazı koşullarda fotosentez hızının azalmasına neden olabilir.”
Öğrenci şu soruyu sorabilir:
“Su eksikliği fotosentezi neden etkiler?”
Su, fotosentezde kullanılan maddelerden biridir.
Ancak daha kapsamlı bir açıklamada su eksikliğinin stomaların kapanmasına yol açabilmesi, bunun karbondioksit alımını sınırlaması ve fotosentez hızının azalmasına katkıda bulunması da değerlendirilmelidir.
Bu örnekte öğrenci yalnızca tek bir nedeni değil, birbiriyle ilişkili biyolojik süreçleri incelemektedir.
Tarih: Olayları Tek Bir Nedenle Açıklamamak
Şu soruyu düşünün:
“Sanayi Devrimi neden ilk olarak İngiltere'de ortaya çıktı?”
“Çünkü İngiltere gelişmişti.”
yanıtı yeterli bir tarihsel açıklama değildir.
Öğrencinin kömür kaynakları, sermaye birikimi, tarımsal dönüşüm, ulaşım olanakları, ticaret, teknolojik gelişmeler ve kurumsal koşullar gibi farklı etkenleri araştırması gerekir.
Ancak bu etkenlerin tamamının aynı ölçüde belirleyici olduğu da varsayılamaz.
Tarihsel bir açıklamada nedenler, koşullar ve sonuçlar arasında kanıta dayalı bağlantılar kurulmalıdır.
Bir olayın başka bir olaydan önce gerçekleşmesi, sonraki olayın nedeni olduğunu tek başına kanıtlamaz.
Türk Dili ve Edebiyatı: Yorumu Metinle Desteklemek
Öğrencinin okuduğu bir şiirde yalnızlık duygusunun işlendiğini düşündüğünü varsayalım.
Yalnızca “Şiirin teması yalnızlıktır.” demek yerine şu soruyu sorabilir:
“Bu şiirde yalnızlık duygusunun işlendiğini hangi sözcüklerden, imgelerden veya anlatım özelliklerinden çıkarıyorum?”
Böylece öğrenci yorumunu metindeki belirli unsurlarla desteklemeye çalışır.
Edebî metinlerin her zaman tek bir değişmez yoruma sahip olduğu düşünülmemelidir.
Ancak farklı yorumlar, metinsel dayanaklarının gücü ve tutarlılığı açısından değerlendirilebilir.
İngilizce: Dil Yapılarının Anlamını Açıklamak
Şu iki cümleyi inceleyelim:
I went home because I was tired.
“Yorgun olduğum için eve gittim.”
I went home to rest.
“Dinlenmek için eve gittim.”
Öğrenci şu soruyu sorabilir:
“Bu iki cümlede eve gitme eylemi hangi farklı anlam ilişkileriyle açıklanmıştır?”
İlk cümlede because ile neden ilişkisi kurulmaktadır.
İkinci cümlede ise to rest ifadesi eve gitmenin amacını belirtmektedir.
Bu karşılaştırma, dil bilgisi yapılarını yalnızca ezberlemek yerine hangi anlam ilişkilerini oluşturduklarını kavramaya yardımcı olabilir.
Hangi Konuda Hangi Soruyu Sormalısınız?
Her konuda aynı soruları kullanmanız gerekmez.
Aşağıdaki tablo, öğrenme amacınıza uygun sorular seçmenize yardımcı olabilir.
| Öğrenme amacı | Sorabileceğiniz soru |
|---|---|
| Neden-sonuç ilişkisi | Bu olay neden gerçekleşiyor? |
| İşleyişi anlamak | Bu süreç nasıl çalışıyor? |
| Kuralı gerekçelendirmek | Bu işlem neden geçerli? |
| Ön bilgilerle ilişki kurmak | Bu bilgi daha önce öğrendiğim neyle bağlantılı? |
| Karşılaştırma yapmak | Bu kavram diğerinden nasıl farklılaşıyor? |
| Koşulları değerlendirmek | Bu sonuç hangi koşullarda değişir? |
| Hata belirlemek | Bu açıklamanın hangi bölümü yanlış? |
| Kanıt değerlendirmek | Bu yorumu hangi bilgiler destekliyor? |
| Bilgiyi kullanmak | Bu bilgiyi yeni bir soruda nasıl uygulayabilirim? |
Bu soruların hepsini aynı çalışma oturumunda kullanmanız gerekli değildir.
Önemli olan öğrendiğiniz konunun niteliğine uygun birkaç soruyla başlamanızdır.
Öğretmenler Öz Açıklama Becerisini Nasıl Geliştirebilir?
Özellikle yeni bir konuyla karşılaşan öğrenciye yalnızca “Nedenini açıkla.” demek yeterli olmayabilir.
Öğretmenin doğru ve nitelikli bir açıklamanın nasıl oluşturulduğunu göstermesi yararlı olabilir.
Örneğin matematikte bir işlem gerçekleştirirken kullanılan kuralı sesli biçimde açıklayabilir.
Daha sonra başka bir örnekte öğrenciden belirli bir çözüm adımının gerekçesini söylemesini isteyebilir.
Öğrenci ilerledikçe açıklamaların daha büyük bölümünü bağımsız oluşturabilir.
Böylece öğretim desteği aşamalı biçimde azaltılabilir.
Sınıf İçinde Kısa Bir Uygulama
Öğretmen şu eşitliği tahtaya yazabilir:
5(x + 2) = 5x + 10
Ardından öğrencilere şu soruları yöneltebilir:
“Parantez neden bu şekilde açıldı?”
“Bu eşitlik hangi matematiksel özelliğe dayanıyor?”
“Parantezin önünde negatif sayı olsaydı ne değişirdi?”
Öğrencilerin yanıtları incelenerek doğru, eksik ve yanlış açıklamalar üzerinde durulabilir.
Burada amaç, öğrencinin yalnızca sonuca ulaşması değil, çözümün matematiksel gerekçesini açıklamasıdır.
Chi ve Wylie'nin (2014) ICAP çerçevesi de öğrencilerin öğrenme etkinliklerine katılımını farklı bilişsel katılım biçimleri açısından değerlendirmektedir.
Ancak öğrencinin daha uzun konuşması veya daha fazla yazması, mutlaka daha iyi öğrendiğini göstermez.
Önemli olan açıklamanın niteliğidir.
Öz Açıklama Yaparken En Sık Karşılaşılan 5 Hata
1. Her Cümleye Neden Sorusu Sormak
Konunun bütün cümlelerini ayrıntılı biçimde açıklamaya çalışmak, çalışma süresini gereksiz yere uzatabilir.
Temel kavramlar, önemli kurallar ve anlamakta zorlandığınız ilişkiler üzerinde durun.
2. Yeterli Bilgi Olmadan Açıklama Üretmek
Henüz öğrenmediğiniz karmaşık bir konunun bütün nedenlerini bağımsız biçimde açıklamanız beklenmemelidir.
Önce gerekli bilgileri ve örnekleri öğrenin.
3. Uzun Açıklamanın Daha İyi Olduğunu Düşünmek
Uzun bir açıklama yanlış bilgiler içerebilir.
Kısa bir açıklama ise temel ilişkiyi bilimsel açıdan doğru biçimde ortaya koyabilir.
Açıklamanın uzunluğundan çok doğruluğunu değerlendirin.
4. Açıklamayı Kontrol Etmemek
Yanlış bir gerekçe oluşturmuş olabilirsiniz.
Açıklamanızı ders kitabı, öğretmeninizin açıklaması veya güvenilir kaynaklarla karşılaştırın.
5. Öz Açıklamayı Bütün Öğrenme Yöntemlerinin Yerine Koymak
Öz açıklama yararlı bir öğrenme yöntemidir.
Ancak bağımsız soru çözme, bilgiyi hatırlamaya çalışma, uygun alıştırmalar yapma ve aralıklı tekrarın yerine tamamen geçmez.
Öğrenme hedefinize göre farklı yöntemleri birlikte kullanmanız gerekebilir.
20 Dakikalık Öz Açıklama Çalışması
Öz açıklama yöntemini günlük çalışmanıza yerleştirmek için aşağıdaki örnek düzeni deneyebilirsiniz.
| Süre | Yapılacak çalışma |
|---|---|
| 4 dakika | Temel bilgiyi veya çözümlü örneği inceleyin. |
| 4 dakika | Uygun neden, nasıl veya hangi koşullarda sorularını belirleyin. |
| 5 dakika | Kendi açıklamanızı oluşturun. |
| 4 dakika | Açıklamanızı kontrol edin ve eksiklerinizi düzeltin. |
| 3 dakika | Bilgiyi yeni bir örnekte kullanmayı deneyin. |
Bu süreler bilimsel araştırmalarla belirlenmiş zorunlu çalışma oranları değildir.
Öğrencinin ön bilgisine, konunun güçlüğüne ve çalışma amacına göre değiştirilebilir.
Çalışma sırasında gerekli ön bilginin eksik olduğunu fark ederseniz açıklama oluşturmaya zorlanmak yerine önce ilgili bilgiyi öğrenin.
Öz Açıklama Çalışmanızı Nasıl Değerlendirebilirsiniz?
Bir çalışma oturumundan sonra kendinize şu soruları yöneltin:
Açıklamam gereken temel bilgi veya kuralı belirledim mi?
Bu bilgi hakkında uygun bir soru oluşturdum mu?
Açıklamamı yalnızca ezberlediğim cümlelerin tekrarı olmaktan çıkarabildim mi?
Yeni bilgiyi daha önce öğrendiğim kavramlarla ilişkilendirdim mi?
Önemli çözüm adımlarının gerekçelerini açıklayabildim mi?
Açıklamamın doğruluğunu kontrol ettim mi?
Yanlış veya eksik bilgilerimi düzelttim mi?
Öğrendiğim bilgiyi yeni bir örnekte kullanabildim mi?
Bu sorular bir psikometrik ölçek veya standartlaştırılmış değerlendirme aracı değildir.
Çalışma davranışınızı gözlemlemenize yardımcı olmak amacıyla hazırlanmıştır.
Ayrıca soruların tamamına olumlu yanıt vermeniz, öğrenmenin kalıcı olarak gerçekleştiğini tek başına kanıtlamaz.
Öğrendiklerinizi sonraki günlerde hatırlamanız ve yeni problemlerde kullanmanız da değerlendirilmelidir.
Öz Açıklama Hakkında Sık Sorulan Sorular
Öz Açıklama Ezberlemeyi Tamamen Ortadan Kaldırır mı?
Hayır. Bazı bilgilerin hatırlanması öğrenme için gereklidir. Öz açıklama, bu bilgilerin anlamını ve diğer bilgilerle ilişkisini kavramayı destekleyebilir.
Her Derste Öz Açıklama Yapılabilir mi?
Birçok derste kullanılabilir. Ancak açıklamanın içeriği, dersin bilgi yapısına ve öğrenme hedefine göre değişir.
Her Bilginin Nedenini Bilmek Zorunda mıyım?
Hayır. Bazı bilgiler için doğrudan hatırlama, bazıları için işlem becerisi, bazıları için ise kavramsal açıklama önemlidir. Sorular öğrenme hedefiyle uyumlu seçilmelidir.
Öz Açıklama Yaparken Yanlış Bir Bilgi Öğrenebilir miyim?
Evet. Öğrenciler yanlış veya eksik gerekçeler oluşturabilir. Bu nedenle açıklamalar güvenilir kaynaklarla kontrol edilmelidir.
Öz Açıklama Öğrendiklerimi Daha Uzun Süre Hatırlamamı Sağlar mı?
Araştırmalar birçok koşulda olumlu öğrenme sonuçları göstermektedir. Ancak özellikle matematikte öğrenmenin gecikmeli olarak korunmasına ilişkin kanıtların daha sınırlı olduğu bildirilmiştir. Bu nedenle öz açıklamanın aralıklı çalışma ve hatırlama uygulamalarıyla birlikte değerlendirilmesi yararlı olabilir.
Öz Açıklama ile Başkasına Anlatmak Aynı Şey midir?
Tam olarak değil. Öz açıklamada öğrenci kendi anlamasını geliştirmek amacıyla açıklama oluşturur. Başkasına öğretme etkinliğinde ise açıklama bir dinleyiciye yönelik hazırlanır. Bu süreçler ortak bilişsel işlemler içerebilir ancak öğretim amaçları ve koşulları farklılaşabilir.
Sonuç: Öğrenirken Yalnızca Cevabı Değil, Cevabın Gerekçesini de İnceleyin
Bir konuyu öğrenirken kavramları bilmek, kuralları hatırlamak ve işlemleri doğru gerçekleştirmek önemlidir.
Ancak bazı öğrenme hedefleri, bu bilgilerin neden doğru olduğunu ve hangi koşullarda kullanılabileceğini anlamayı da gerektirir.
Öz açıklama yöntemi, öğrencinin bu süreçte yararlanabileceği bilimsel dayanakları bulunan öğrenme stratejilerinden biridir.
Matematikte bir işlemin gerekçesini, fizikte değişkenler arasındaki ilişkiyi, biyolojide olayların işleyişini, tarihte neden-sonuç bağlantılarını ve edebiyatta yorumların metinsel dayanaklarını açıklamaya yardımcı olabilir.
Ancak her açıklama otomatik olarak iyi öğrenme sağlamaz.
Açıklamanın doğru olması, öğrencinin mevcut bilgilerine uygun biçimde oluşturulması ve gerektiğinde kontrol edilmesi gerekir.
Ders çalışırken yalnızca şu soruyla yetinmeyin:
“Bu bilgi nedir?”
Öğrenme hedefiniz gerektiriyorsa şu soruları da değerlendirin:
“Bu bilgi neden doğru?”
“Bu olay nasıl gerçekleşiyor?”
“Bu kural hangi ilkeye dayanıyor?”
“Bu sonuç hangi koşullarda değişebilir?”
“Bu bilgiyi yeni bir durumda nasıl kullanabilirim?”
Bu sorular birbirinin alternatifi değildir. Öğrenmenin farklı yönlerini anlamaya yardımcı olan düşünme araçlarıdır.
Bir bilgiyi hatırlamak önemlidir. Ancak gerektiğinde o bilginin neden doğru olduğunu açıklayabilmek, hangi koşullarda geçerli olduğunu bilmek ve yeni durumlarda kullanabilmek daha kapsamlı bir öğrenme göstergesi olabilir.
Kaynakça
Bisra, K., Liu, Q., Nesbit, J. C., Salimi, F., & Winne, P. H. (2018). Inducing self-explanation: A meta-analysis. Educational Psychology Review, 30(3), 703–725. https://doi.org/10.1007/s10648-018-9434-x
Chi, M. T. H., De Leeuw, N., Chiu, M.-H., & Lavancher, C. (1994). Eliciting self-explanations improves understanding. Cognitive Science, 18(3), 439–477. https://doi.org/10.1207/s15516709cog1803_3
Chi, M. T. H., & Wylie, R. (2014). The ICAP framework: Linking cognitive engagement to active learning outcomes. Educational Psychologist, 49(4), 219–243. https://doi.org/10.1080/00461520.2014.965823
Dunlosky, J., Rawson, K. A., Marsh, E. J., Nathan, M. J., & Willingham, D. T. (2013). Improving students' learning with effective learning techniques: Promising directions from cognitive and educational psychology. Psychological Science in the Public Interest, 14(1), 4–58. https://doi.org/10.1177/1529100612453266
Fiorella, L. (2023). Making sense of generative learning. Educational Psychology Review, 35, Article 50. https://doi.org/10.1007/s10648-023-09769-7
Fiorella, L., & Mayer, R. E. (2016). Eight ways to promote generative learning. Educational Psychology Review, 28(4), 717–741. https://doi.org/10.1007/s10648-015-9348-9
O'Reilly, T., Symons, S., & MacLatchy-Gaudet, H. (1998). A comparison of self-explanation and elaborative interrogation. Contemporary Educational Psychology, 23(4), 434–445. https://doi.org/10.1006/ceps.1997.0977
Renkl, A. (1999). Learning mathematics from worked-out examples: Analyzing and fostering self-explanations. European Journal of Psychology of Education, 14(4), 477–488. https://doi.org/10.1007/BF03172974
Rittle-Johnson, B., Loehr, A. M., & Durkin, K. (2017). Promoting self-explanation to improve mathematics learning: A meta-analysis and instructional design principles. ZDM Mathematics Education, 49(4), 599–611. https://doi.org/10.1007/s11858-017-0834-z
Sweller, J., van Merriënboer, J. J. G., & Paas, F. (2019). Cognitive architecture and instructional design: 20 years later. Educational Psychology Review, 31, 261–292. https://doi.org/10.1007/s10648-019-09465-5
Yayın: İnsana Bakınca
Hazırlayan: Psikolojik Danışman Ahmet Usta
Yayın ve yöntem açıklaması: Bu içerik, öz açıklama, derinleştirici sorgulama ve öğrenme psikolojisi alanındaki seçilmiş bilimsel araştırmalardan yararlanılarak hazırlanmış bir popüler bilim ve psikoeğitim yazısıdır. Sistematik derleme veya özgün deneysel araştırma değildir. Önerilen beş aşamalı çalışma düzeni, örnek süre dağılımı ve değerlendirme soruları bağımsız olarak geçerliği ve etkililiği doğrulanmış standartlaştırılmış bir program ya da ölçme aracı değildir. Metnin kaynak araştırması, bilimsel karşılaştırması ve editöryal düzenlenmesinde ChatGPT (OpenAI) desteğinden yararlanılmıştır. Bağımsız uzman hakem incelemesi gerçekleştirilmemiştir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Yazıya ilişkin sorularınızı, gerekçeli eleştirilerinizi ve düzeltme önerilerinizi paylaşabilirsiniz. Lütfen kendinize veya başkalarına ait sağlık, öğrenci, iletişim ve kimlik bilgilerini yazmayınız. Bu alan bireysel psikolojik değerlendirme veya acil yardım hizmeti değildir. Hakaret, tehdit, ayrımcılık, izinsiz kişisel bilgi ve yanıltıcı sağlık önerileri içeren yorumlar yayımlanmaz. Görüş ayrılığı tek başına yorum kaldırma gerekçesi değildir.