Ezberlemek ile Anlamak Arasındaki Fark: Bilgi Nasıl Anlama Dönüşür?
Bir bilgiyi ezberden söyleyebildiğiniz hâlde sorularda kullanmakta zorlanıyor musunuz? Bir formülü hatırlamak, tarihsel bir olayı bilmek veya biyolojik bir kavramın tanımını öğrenmek, o bilgiyi anladığınız anlamına gelir mi? Ezberleme ile anlamlı öğrenme arasındaki farkı ve öğrendiklerinizi daha etkili kullanmanın yollarını bilimsel araştırmalar ve günlük ders örnekleriyle inceleyelim.
Hazırlayan: Psikolojik Danışman Ahmet Usta
Matematik dersinde bir formülü öğrendiğinizi düşünün.
Formülü defterinize yazdınız, birkaç kez tekrar ettiniz ve artık hiç zorlanmadan hatırlayabiliyorsunuz.
Öğretmeniniz formülü sorduğunda doğru cevap veriyorsunuz.
Ancak sınavda bu formülün kullanılmasını gerektiren bir problemle karşılaştığınızda nasıl başlayacağınızı bilemiyorsunuz.
“Formülü biliyorum. Peki, neden soruyu çözemiyorum?”
Benzer bir durum tarih dersinde de yaşanabilir. Bir savaşın tarihini, taraflarını ve önemli kişilerini hatırlayabilirsiniz. Fakat savaşın nedenlerini açıklamanız veya sonuçlarını dönemin siyasi koşullarıyla ilişkilendirmeniz istendiğinde zorlanabilirsiniz.
Biyolojide fotosentezin tanımını ezbere söyleyebilir ancak ışığın, suyun ve karbondioksitin süreçteki rollerini yeterince açıklayamayabilirsiniz.
Bu örneklerde ortak bir durum bulunmaktadır:
Bir bilgiyi hatırlamakla o bilgiyi anlamak ve yeni durumlarda kullanmak aynı şey değildir.
Ancak buradan ezberlemenin gereksiz olduğu sonucu da çıkarılmamalıdır.
Çünkü bir bilgiyi anlayabilmek için çoğu zaman ilgili temel bilgileri hatırlamak gerekir.
Çarpım tablosunu yeterince bilmeyen bir öğrenci, karmaşık matematiksel işlemlerde zorlanabilir. Temel sözcükleri hatırlamayan bir öğrenci, yabancı dilde okuduğu metni anlamakta güçlük çekebilir.
Dolayısıyla mesele ezberlemenin iyi veya kötü olması değildir.
Asıl mesele, hangi bilgilerin hatırlanması gerektiğini, hangi bilgilerin açıklanmasının önemli olduğunu ve öğrendiklerimizin hangi durumlarda kullanılabileceğini bilmektir.
Ezberlemek ile Anlamak Arasındaki Fark Nedir?
Günlük dilde ezberleme sözcüğü çoğu zaman bir bilgiyi anlamadan tekrar etmek anlamında kullanılır.
Ancak bilgiyi bellekte tutmak, onu hatırlamak ve mekanik biçimde tekrar etmek aynı süreç değildir.
Bellek, öğrenmenin temel bileşenlerinden biridir.
Yeni bir konuyu öğrenirken önceki bilgilerimizi kullanırız. Bildiğimiz kavramlar, yeni bilgileri anlamamız ve yorumlamamız için temel oluşturabilir.
Örneğin birinci dereceden denklemleri öğrenen öğrencinin toplama, çıkarma, çarpma ve bölme işlemlerini kullanabilmesi gerekir.
Biyolojide kalıtımı öğrenen bir öğrencinin gen, DNA ve kromozom gibi kavramları hatırlaması önemlidir.
Ancak bu bilgileri hatırlamak, aralarındaki bütün ilişkileri doğru anladığını göstermez.
Mekanik Ezberleme Nedir?
Mekanik ezberleme, bilginin anlamı ve kavramsal ilişkileri üzerinde yeterince durulmadan belirli ifadelerin veya işlem sıralarının hatırlanmaya çalışılmasıdır.
Örneğin bir öğrenci şu kuralı ezberleyebilir:
“Aynı tabanlı üslü ifadeler çarpılırken üsler toplanır.”
Kuralı kullanarak doğru sonuca ulaşabilir.
Ancak neden böyle işlem yapıldığını açıklayamıyorsa kavramsal bilgisi sınırlı olabilir.
Anlamlı Öğrenme Nedir?
Anlamlı öğrenmede öğrenci, yeni bilgiyi önceki bilgileriyle ilişkilendirir; temel kavramları, ilişkileri ve gerekçeleri anlamaya çalışır.
Örneğin öğrenci, üslü ifadelerde çarpma işlemini açarak kuralın neden geçerli olduğunu gösterebilir.
Aynı zamanda kuralın hangi işlemlerde kullanılamayacağını da ayırt edebilir.
Bu durum, yalnızca kuralı hatırlamaktan daha kapsamlı bir öğrenme çıktısıdır.
Ancak mekanik ezberleme ve anlamlı öğrenme birbirinden bütünüyle kopuk değildir.
Bir öğrenci anlamını kavradığı bilgiyi de ezberleyebilir. Temel bilgileri akıcı biçimde hatırlamak, daha karmaşık problemlere dikkat ayırmasını kolaylaştırabilir.
Bu nedenle hatırlama ile anlama birbirinin rakibi değil, uygun koşullarda birbirini destekleyen öğrenme süreçleridir.
Bilimsel Araştırmalar Ezberleme ve Anlama Hakkında Ne Söylüyor?
Richard E. Mayer (2002), Rote Versus Meaningful Learning başlıklı çalışmasında öğrenme sonuçlarını değerlendirirken özellikle bilgiyi hatırlama ve yeni durumlara aktarma arasındaki ayrıma dikkat çekmiştir.
Bu yaklaşım, öğrencinin aynı bilgiyi sınavda tekrar edebilmesiyle o bilgiyi farklı bir problemde kullanabilmesinin farklı öğrenme çıktıları olduğunu göstermektedir.
Örneğin bir öğrenci Ohm Yasası'nın formülünü doğru yazabilir.
Ancak elektrik devresindeki direnç, gerilim ve akım ilişkilerini farklı koşullarda yorumlayamıyorsa bilgiyi kullanma bakımından güçlük yaşayabilir.
Buna karşılık başka bir öğrenci hem formülü hatırlayabilir hem de ilgili fiziksel ilişkileri açıklayarak farklı devre problemlerinde uygulayabilir.
İkinci öğrencinin gösterdiği öğrenme daha kapsamlıdır.
Hatırlama, Anlama ve Aktarım Nasıl Ayrılır?
| Öğrenme çıktısı | Öğrencinin yapabildiği |
|---|---|
| Hatırlama | Tanımı, kuralı veya bilgiyi doğru ifade eder. |
| Anlama | Bilginin anlamını ve kavramlar arasındaki ilişkileri açıklar. |
| Uygulama | Bilgiyi uygun bir görevde veya soruda kullanır. |
| Aktarım | Öğrendiği bilgiyi farklı özellikler taşıyan yeni bir durumda kullanır. |
Bu süreçler birbirinden tamamen bağımsız değildir.
Öğrenci bir problem çözerken bilgiyi hem hatırlar hem anlamlandırır hem de uygular.
Ancak yalnızca hatırlama sorularıyla yapılan bir değerlendirme, öğrencinin kavramsal anlayışının tamamını göstermeyebilir.
Benzer biçimde öğrencinin yeni bir problemi çözememesi, önceki konudan hiçbir şey öğrenmediği anlamına gelmez. Yeni problemin farklı bilgi veya beceriler gerektirip gerektirmediği de değerlendirilmelidir.
Bilgi Nasıl Anlama Dönüşür?
Bir bilginin anlamlandırılmasında öğrencinin bilgiyi nasıl işlediği önemlidir.
Fiorella ve Mayer (2016), üretici öğrenme yaklaşımında öğrencinin yeni bilgileri seçmesini, düzenlemesini ve önceki bilgileriyle bütünleştirmesini vurgulamaktadır.
Bu yaklaşımı bir fizik örneğiyle inceleyelim.
Öğrenci şu bilgiyi öğreniyor:
“Bir cisme etki eden net kuvvet, cismin ivmesiyle ilişkilidir.”
Önce bu cümleyi hatırlayabilir.
Daha sonra kuvvet, kütle ve ivme kavramlarının anlamlarını öğrenir.
Ardından bu kavramlar arasındaki ilişkiyi inceleyebilir:
F = ma
Aynı kütleye sahip iki cisme farklı büyüklükte net kuvvet uygulandığında ivmelerin nasıl değişeceğini değerlendirebilir.
Daha sonra net kuvvet sabit tutulurken kütlenin artırılmasının ivme üzerindeki etkisini açıklayabilir.
Bu süreçte öğrenci yalnızca bir formülü tekrarlamamıştır.
Formülün açıkladığı fiziksel ilişkiyi anlamlandırmaya ve yeni durumlarda kullanmaya çalışmıştır.
Ancak bu gelişmenin her öğrencide aynı sırayla ve aynı hızda gerçekleşeceği varsayılmamalıdır.
Öğrencinin ön bilgisi, öğrenme etkinlikleri ve aldığı öğretim desteği önemlidir.
Matematikte Kavramsal Bilgi ile İşlem Becerisi Birbirini Nasıl Destekler?
Matematikte kuralları anlamak ile doğru işlem yapabilmek birbirine karşıt yeterlikler değildir.
Rittle-Johnson, Siegler ve Alibali (2001), beşinci ve altıncı sınıf öğrencileriyle gerçekleştirdikleri araştırmalarda kavramsal bilgi ile işlemsel becerinin karşılıklı biçimde gelişebildiğini göstermiştir.
Araştırmada başlangıçtaki kavramsal bilgi, işlemsel becerideki gelişmeyle ilişkili bulunmuştur. İşlemsel bilgideki gelişmeler de kavramsal anlayışın ilerlemesiyle bağlantılıdır.
Bu nedenle öğrencinin önce bütün kavramları eksiksiz anlaması ve ancak ardından işlem yapması gerektiği biçiminde kesin bir sıra önerilemez.
Benzer biçimde çok sayıda işlem yapmanın kavramsal anlamayı kendiliğinden geliştireceği de varsayılamaz.
Kavramları anlamak işlemleri geliştirebilir; işlemleri uygulamak da kavramların daha iyi anlaşılmasına katkıda bulunabilir.
Matematikten Bir Örnek: Üslü İfadeler
Öğrenci şu işlemi biliyor:
2³ × 2² = 2⁵ = 32
Ancak üslerin neden toplandığını açıklayamıyor.
Bu durumda işlemi açarak inceleyebilir:
2³ × 2² = (2 × 2 × 2) × (2 × 2)
Çarpımda toplam beş tane 2 çarpanı bulunduğu görülür.
Bu nedenle sonuç 2⁵ olur.
Şimdi başka bir işlem düşünelim:
2³ + 2²
Burada üsleri toplamak doğru değildir.
Çünkü bu işlemde üslü ifadeler çarpılmamakta, toplanmaktadır.
2³ + 2² = 8 + 4 = 12
İki işlemi karşılaştıran öğrenci, kuralın yalnızca nasıl uygulandığını değil, hangi durumda uygulanamayacağını da öğrenir.
Bu örnek, anlamanın önemli bir yönünü gösterir:
Bir kuralı bilmek önemlidir. Ancak kuralın neden geçerli olduğunu ve hangi durumda kullanılacağını ayırt edebilmek daha kapsamlı bir kavrayış gerektirir.
Öz Açıklama Yöntemi Bilgiyi Anlamaya Nasıl Yardımcı Olur?
Öz açıklama, öğrencinin öğrendiği bir bilgiyi, çözüm basamağını veya kavramsal ilişkiyi kendi kendisine açıklamaya çalışmasıdır.
Chi ve arkadaşları (1994), sekizinci sınıf öğrencileriyle gerçekleştirdikleri araştırmada öz açıklama yapmaya yönlendirilen öğrencilerin, aynı metni iki kez okuyan öğrencilere göre daha yüksek öğrenme kazanımı gösterdiğini bildirmiştir.
Araştırma küçük bir örneklemle yürütülmüş olsa da öğrencinin bilgiyi yeniden okumasıyla kendi açıklamalarını oluşturmasının farklı sonuçlar doğurabileceğini göstermesi bakımından önemlidir.
Örneğin biyoloji dersinde şu bilgiyi öğrendiğinizi düşünün:
“Enzimler belirli kimyasal tepkimelerin hızını artırır.”
Bu cümleyi ezberleyebilirsiniz.
Ancak konuyu daha iyi anlamak için şu soruyu da sorabilirsiniz:
“Enzimler tepkimelerin hızını nasıl artırır?”
Yanıt oluştururken enzimlerin uygun tepkimelerde daha düşük aktivasyon enerjisi gerektiren bir tepkime yolu sağlayabildiğini açıklayabilirsiniz.
Böylece yalnızca sonucu değil, sonucun gerçekleşme mekanizmasını da anlamaya çalışırsınız.
Ancak kendi kendinize oluşturduğunuz açıklama yanlış olabilir.
Bu nedenle açıklamanın bilimsel doğruluğunu güvenilir kaynaklarla veya öğretmeninizle kontrol etmeniz önemlidir.
Karşılaştırma Yapmak Anlamayı Neden Geliştirebilir?
Bir kavramı anlamak, o kavramın hangi özelliklere sahip olduğunu bilmenin yanında benzer kavramlardan nasıl ayrıldığını belirlemeyi de gerektirebilir.
Örneğin biyoloji dersinde mitoz ve mayoz bölünmenin tanımlarını öğrenebilirsiniz.
Ancak iki süreci karşılaştıramıyorsanız belirli sorularda kavramları birbirine karıştırabilirsiniz.
Benzer biçimde tarihte Rönesans ve Reform hareketlerinin tanımlarını hatırlayabilir ancak aralarındaki farklılıkları, ilişkileri ve ortaya çıktıkları koşulları açıklamakta zorlanabilirsiniz.
Bu nedenle karşılaştırma çalışmaları yararlı olabilir.
Örnek: Buharlaşma ve Kaynama
Şu iki bilgiyi düşünün:
“Buharlaşma sıvının yüzeyinde gerçekleşebilir.”
“Kaynama sırasında sıvının içinde de buhar kabarcıkları oluşur.”
Bu bilgiler ayrı ayrı ezberlenebilir.
Ancak iki süreç birlikte incelendiğinde daha anlamlı bir kavramsal ayrım yapılabilir.
Buharlaşma, sıvının yüzeyinden gaz hâline geçişle ilgilidir ve kaynama sıcaklığına ulaşılmadan da gerçekleşebilir.
Kaynama ise sıvının denge buhar basıncının dış basınca eşit olduğu koşullarda, sıvı içerisinde buhar kabarcıklarının oluşmasıyla gerçekleşir.
Bu karşılaştırma, öğrencinin yalnızca iki tanımı hatırlamasına değil, hangi olayın hangi koşullarda ortaya çıktığını anlamasına yardımcı olabilir.
Kendini Sınamak Yalnızca Ezberlemeyi mi Güçlendirir?
Bir konuyu çalıştıktan sonra kitabı kapatıp öğrendiklerinizi hatırlamaya çalışmanız, belleğinizi kullanmanızı gerektirir.
Bu yöntem geri getirme alıştırması veya geri çağırma uygulaması olarak adlandırılır.
Ancak kendini sınama yalnızca kelimeleri ve tanımları ezberden söylemek anlamına gelmez.
Karpicke ve Blunt (2011), fen bilimleri metinleriyle gerçekleştirdikleri araştırmada geri getirme alıştırmalarını tekrar çalışma ve kavram haritası oluşturma gibi etkinliklerle karşılaştırmıştır.
Araştırmada geri getirme alıştırmalarının yalnızca olgusal bilgileri hatırlama değil, kavramsal anlama ve çıkarım gerektiren sorularda da olumlu sonuçlar sağladığı bulunmuştur.
Bu bulgu, kendini sınamanın yalnızca ezber bilgileri kontrol etmek için kullanılabileceği düşüncesini sınırlandırmaktadır.
Geri Getirme Alıştırmasını Nasıl Kullanabilirsiniz?
Örneğin fotosentez konusunu çalıştınız.
Kitabı kapatarak şu sorulara yanıt vermeye çalışın:
“Fotosentezde hangi temel maddeler kullanılır?”
“Işığın süreçteki işlevi nedir?”
“Karbondioksit alımı azalırsa fotosentez hangi koşullarda etkilenebilir?”
“Fotosentez ile hücresel solunum hangi yönlerden farklıdır?”
İlk soru temel bilgileri hatırlamaya yöneliktir.
Diğer sorular ise ilişkileri açıklamayı ve kavramsal bilgileri kullanmayı gerektirir.
Bu nedenle kendini sınama sorularını öğrenme hedefinize göre düzenlemek önemlidir.
Öğrenilen Bilgi Yeni Sorularda Kullanılabilir mi?
Bir bilgiyi gerçekten anladığımızı değerlendirmek için kullanabileceğimiz göstergelerden biri, onu yeni durumlarda uygulayabilmektir.
Bu süreç öğrenmenin aktarımı olarak adlandırılır.
Örneğin oran-orantı konusunu öğrenen öğrenci aynı tür matematik sorularını çözebilir.
Ancak bilgisini harita ölçeğini yorumlamak, yemek tarifindeki miktarları değiştirmek veya farklı hız problemlerini çözmek için kullanması ek düşünme becerileri gerektirebilir.
Pan ve Rickard (2018), geri getirme alıştırmalarının öğrenilen bilgilerin yeni görevlere aktarımı üzerindeki etkisini incelemiştir.
Meta-analizde 122 deneyden elde edilen 192 aktarım etkisi değerlendirilmiştir. Toplam katılımcı sayısı 10.382'dir.
Araştırmada ortalama aktarım etkisi d = 0,40 olarak bulunmuştur.
Bu bulgu, geri getirme alıştırmalarının bazı koşullarda öğrenilenlerin yeni durumlarda kullanılmasını destekleyebildiğini göstermektedir.
Ancak bütün görev türlerinde aynı etki görülmemiştir. Uygulama ve çıkarım gerektiren bazı görevlerde yararlar daha belirgin olabilirken başka koşullarda daha sınırlı bulunmuştur.
Bu nedenle öğrendiklerinizi yeni durumlarda kullanabilmek için yalnızca aynı soruları tekrar çözmek yeterli olmayabilir.
Farklı örnekler üzerinde çalışmak ve hangi bilginin hangi koşulda kullanılacağını değerlendirmek gerekebilir.
Bir Konuyu Ezberlediniz mi, Yoksa Gerçekten Anladınız mı?
Çalışmanızın ardından şu kısa karar akışını deneyebilirsiniz.
1. Temel Bilgiyi Hatırlayabiliyor musunuz?
Konuyla ilgili önemli terimleri, formülleri veya kuralları notlarınıza bakmadan söylemeyi deneyin.
Hatırlayamıyorsanız önce gerekli temel bilgileri yeniden çalışın.
2. Bilginin Ne Anlama Geldiğini Açıklayabiliyor musunuz?
Kendi cümlelerinizle açıklama oluşturun.
Yalnızca ders kitabındaki tanımı yeniden söylemekle yetinmeyin.
Açıklayamadığınız noktaları belirleyin.
3. Benzer Kavramları Ayırt Edebiliyor musunuz?
Öğrendiğiniz kavramı benzer bir kavramla karşılaştırın.
Örneğin üslü ifadelerde çarpma ile toplama işlemlerini veya mitoz ile mayoz bölünmeyi karşılaştırabilirsiniz.
4. Bilgiyi Bağımsız Kullanabiliyor musunuz?
Yeni bir soru çözün veya öğrendiğiniz bilgiyi gerektiren bir uygulama yapın.
Gerekli olduğunda çözümlü örneklerden yararlanın; ancak ardından yardımsız yeniden deneyin.
5. Birkaç Gün Sonra Yeniden Hatırlayabiliyor musunuz?
Notlarınıza bakmadan temel bilgileri açıklamayı ve uygun sorular çözmeyi deneyin.
Hatırlayamadığınız noktaları belirleyerek tekrar yapın.
Bu karar akışı öğrenme davranışlarını gözlemlemeye yönelik bir uygulama önerisidir. Standartlaştırılmış bir ölçme aracı değildir.
Ezberlenen Bilgiyi Anlama Dönüştürmek İçin Yedi Aşamalı Çalışma Düzeni
Bilimsel araştırmalardan yararlanarak öğrencinin bilgiyi daha anlamlı ve kullanılabilir hâle getirmesine yardımcı olabilecek bir çalışma düzeni oluşturulabilir.
Birinci Aşama: Gerekli Bilgiyi Belirleyin
Öncelikle konunun temel kavramlarını, kurallarını ve önemli bilgilerini öğrenin.
Örneğin kalıtım konusunda gen, alel, genotip ve fenotip gibi kavramları doğru tanımlayabilmeniz gerekir.
Bu bilgiler sonraki kavramsal açıklamalar için temel oluşturabilir.
İkinci Aşama: Bilginin Anlamını Açıklayın
Bir tanımı veya kuralı yalnızca tekrar etmeyin.
Ne anlama geldiğini kendi sözcüklerinizle açıklamayı deneyin.
Örneğin doğal seçilimi çalışırken yalnızca tanımını vermek yerine kalıtsal özelliklerin belirli çevresel koşullarda hayatta kalma ve üreme başarısıyla ilişkisini açıklayabilirsiniz.
Üçüncü Aşama: Bilgiler Arasında İlişki Kurun
Yeni öğrendiğiniz konuyu önceki bilgilerinizle bağlantılandırın.
Örneğin Sanayi Devrimi'ni öğrenirken üretim yöntemleri, kentleşme, iş gücü ve toplumsal değişim arasındaki ilişkileri değerlendirin.
Dördüncü Aşama: Örnek ve Karşı Örnek Oluşturun
Öğrendiğiniz bilgiye uygun bir örnek bulun.
Ardından o bilginin uygulanamayacağı veya farklılaşacağı başka bir örnek belirleyin.
Örneğin matematikte bir kuralın doğru uygulanabileceği bir işlemle benzer göründüğü hâlde uygulanamayacağı bir işlemi karşılaştırın.
Beşinci Aşama: Kaynağa Bakmadan Uygulayın
Kitabınızı kapatın ve öğrendiğiniz bilgiyi hatırlamaya çalışın.
Gerekliyse bir soruyu yardım almadan çözün.
Açıklamalarınızın ve işlemlerinizin doğruluğunu daha sonra kontrol edin.
Altıncı Aşama: Bilgiyi Yeni Bir Durumda Kullanın
Daha önce çözmediğiniz bir soruyla karşılaşın.
Öğrendiğiniz bilginin bu soruda kullanılıp kullanılamayacağını değerlendirin.
Yeni soruyu çözemiyorsanız hangi ek bilgi veya becerilere ihtiyaç duyduğunuzu belirleyin.
Yedinci Aşama: Gecikmeli Değerlendirme Yapın
Birkaç gün sonra konuyu yeniden hatırlamayı ve kullanmayı deneyin.
Eksiklerinizi belirleyerek uygun tekrar çalışmaları yapın.
Bu yedi aşama, bilimsel bulgulardan yararlanılarak oluşturulmuş bir öğrenme rehberidir. Bütün öğrencilerde aynı sonucu verdiği doğrulanmış zorunlu bir sıra değildir.
Derslere Göre Ezber ve Anlama Dengesi Nasıl Kurulabilir?
Her ders aynı bilgi ve becerileri gerektirmez.
Bu nedenle öğrenme yöntemleri de dersin özelliklerine göre düzenlenmelidir.
Matematik: Kuralı Bilmek ve Gerekçesini Açıklamak
Matematikte bazı işlemlerin ve kuralların hızlı biçimde hatırlanması önemlidir.
Ancak öğrencinin kuralı neden kullandığını ve hangi durumlarda geçerli olduğunu da bilmesi gerekir.
Örneğin çarpım tablosunu hatırlamak, problem çözmeyi kolaylaştırabilir.
Buna karşılık bir problemin çarpma işlemi gerektirip gerektirmediğini belirlemek kavramsal değerlendirme gerektirir.
Fizik: Formülden Fiziksel İlişkiye
Fizikte formülleri hatırlamak yararlı olabilir.
Ancak formüllerdeki değişkenlerin anlamlarını, birimlerini ve aralarındaki ilişkileri kavramak da önemlidir.
Örneğin hız ile ivmeyi aynı kavram olarak değerlendiren bir öğrenci, bazı formülleri doğru yazsa bile fiziksel durumu yanlış yorumlayabilir.
Kimya: Sembollerden Tanecik Düzeyindeki Açıklamaya
Kimyada element sembollerini ve bileşik formüllerini bilmek gerekir.
Ancak sembollerin hangi tanecikleri temsil ettiğini ve kimyasal olaylarda hangi ilişkilerin bulunduğunu da anlamak önemlidir.
Örneğin bir kimyasal denklemi denkleştirmek yalnızca katsayılarla işlem yapmak değildir.
Öğrencinin atomların korunumu ilkesinin bu işlemle ilişkisini de açıklayabilmesi beklenebilir.
Biyoloji: Terimlerden Mekanizmalara
Biyolojide çok sayıda kavram bulunur.
Bu kavramları hatırlamak önemlidir ancak biyolojik süreçleri anlamak için aralarındaki ilişkileri değerlendirmek gerekir.
Örneğin hücresel solunumun aşamalarını ezberleyen öğrencinin enerji dönüşümlerini ve süreçlerin birbirleriyle ilişkisini de açıklamaya çalışması yararlı olabilir.
Tarih: Kronolojiden Nedensel Açıklamaya
Tarih dersinde olayları, kişileri ve dönemleri bilmek önemlidir.
Ancak tarihsel düşünme yalnızca bilgileri sıralamaktan ibaret değildir.
Öğrencinin olayların gerçekleştiği koşulları, neden-sonuç ilişkilerini ve farklı yorumların hangi kanıtlara dayandığını değerlendirmesi gerekir.
Türk Dili ve Edebiyatı: Bilgiden Metin Çözümlemesine
Edebiyat dersinde söz sanatlarını, edebî türleri ve dönem özelliklerini bilmek önemlidir.
Ancak bu bilgilerin metin çözümlemesinde kullanılabilmesi de gerekir.
Örneğin bir şiirdeki imgeyi belirlemek ile o imgenin şiirin anlamına nasıl katkıda bulunduğunu açıklamak farklı becerilerdir.
Yabancı Dil: Sözcük Bilgisinden Dil Kullanımına
Yabancı dilde sözcükleri ve dil bilgisi kurallarını hatırlamak önemlidir.
Ancak iletişim kurabilmek için bu bilgileri uygun bağlamlarda kullanmak gerekir.
Örneğin İngilizcede geçmiş zaman yapısını öğrenen öğrenci, yalnızca fiillerin ikinci biçimlerini ezberlememelidir.
Geçmişte yaşadığı bir olayı kendi cümleleriyle anlatabilmesi de önemlidir.
Başkasına Anlatmak Öğrenmeyi Geliştirir mi?
Öğrendiğiniz bir konuyu başka birine açıklamaya hazırlanmak, bilgileri düzenlemenizi ve hangi noktaları bildiğinizi değerlendirmenizi sağlayabilir.
Kobayashi'nin (2019) 28 araştırmayı kapsayan meta-analizinde, öğretmeye hazırlanmanın ve hazırlık sonrasında öğretme etkinliğini gerçekleştirmenin öğrenme üzerinde olumlu ortalama etkileri bulunmuştur.
Araştırmada yalnızca öğretmeye hazırlanmanın ortalama etki büyüklüğü g = 0,35; öğretmeye hazırlanıp ardından öğretmenin ortalama etki büyüklüğü ise g = 0,56 olarak bildirilmiştir.
Ancak bu sonuçlardan her öğrencinin her konuyu başka birine anlattığında aynı ölçüde başarılı olacağı çıkarılamaz.
Açıklamanın doğruluğu, kullanılan öğretim etkinliği ve etkileşim koşulları önemlidir.
Günlük çalışmanızda şu uygulamayı deneyebilirsiniz:
Bir konuyu öğrendikten sonra arkadaşınıza açıklıyormuş gibi temel bilgileri sıralayın.
Ardından şu soruları yanıtlamaya çalışın:
“Bu kavramı nasıl açıklayabilirim?”
“Hangi örnek konuyu daha anlaşılır hâle getirir?”
“Arkadaşım nedenini sorsa nasıl cevap veririm?”
“Açıklamamda hangi bilgileri kontrol etmeliyim?”
Bu çalışma, yalnızca cümleleri tekrar etmek yerine bilgilerinizi düzenlemenize yardımcı olabilir.
30 Dakikalık Örnek Çalışma: Ezberden Kavrayışa
Öğrenme sürecinizi düzenlemek amacıyla aşağıdaki örnek çalışmayı kullanabilirsiniz.
| Süre | Çalışma | Amaç |
|---|---|---|
| 5 dakika | Temel kavram ve kuralları inceleyin. | Bilgi temelini oluşturmak |
| 6 dakika | Kavramları kendi cümlelerinizle açıklayın. | Bilgiyi anlamlandırmak |
| 5 dakika | Örnek ve karşı örnekleri karşılaştırın. | Kavramsal ayrımları belirlemek |
| 7 dakika | Yardım almadan soru çözün. | Bilgiyi kullanabilmek |
| 4 dakika | Yanlışlarınızı inceleyin. | Eksik veya hatalı bilgileri düzeltmek |
| 3 dakika | Kaynağa bakmadan temel ilişkileri açıklayın. | Öğrenme durumunu değerlendirmek |
Bu süre dağılımı bilimsel olarak belirlenmiş ideal bir çalışma oranı değildir.
Konuya ilk kez başlayan bir öğrencinin açıklamalara ve çözümlü örneklere daha fazla zaman ayırması gerekebilir.
Konu hakkında yeterli bilgiye sahip bir öğrenci ise bağımsız problem çözme ve yeni durumlara aktarım üzerinde daha fazla çalışabilir.
Önemli olan, süreleri mutlaka tamamlamak değil, öğrenme hedefinize uygun etkinlikleri gerçekleştirmektir.
Öğrendiğinizi Nasıl Kontrol Edebilirsiniz?
Bir konuyu çalıştıktan sonra kendinize şu soruları yöneltin:
Konunun temel kavramlarını doğru hatırlayabiliyor muyum?
Öğrendiğim bilgilerin ne anlama geldiğini açıklayabiliyor muyum?
Yeni bilgileri önceki bilgilerimle ilişkilendirebiliyor muyum?
Önemli kuralların neden geçerli olduğunu gösterebiliyor muyum?
Benzer kavramları veya işlemleri birbirinden ayırabiliyor muyum?
Öğrendiğim bilgiyi yeni bir örnekte kullanabiliyor muyum?
Yanlış bir açıklamanın neden yanlış olduğunu belirleyebiliyor muyum?
Yardım almadan uygun sorular çözebiliyor muyum?
Bilgileri birkaç gün sonra yeniden hatırlayabiliyor muyum?
Hangi konuları yeniden çalışmam gerektiğini belirleyebiliyor muyum?
Bu sorular, öğrencinin öğrenme davranışlarını değerlendirmesine yardımcı olmak için hazırlanmıştır.
Standartlaştırılmış bir psikolojik ölçek veya akademik başarı testi değildir.
Sorulara olumlu yanıt vermek de öğrenmenin bütün yönleriyle gerçekleştiğini kanıtlamaz.
Öğrencinin açıklamalarının doğruluğu, bağımsız problem çözme performansı ve gecikmeli öğrenme sonuçları da değerlendirilmelidir.
Her Bilgiyi Derinlemesine Açıklamak Gerekir mi?
Hayır.
Her öğrenme hedefi aynı düzeyde kavramsal açıklama gerektirmez.
Örneğin İngilizcede apple sözcüğünün Türkçe karşılığının elma olduğunu öğrenmek için kapsamlı bir kavramsal çözümleme yapmanız gerekmez.
Benzer biçimde bir elementin sembolünü veya tarihsel bir olayın gerçekleştiği yılı öğrenmek öncelikle doğru bilgi edinme ve hatırlama gerektirir.
Ancak kimyasal tepkimelerin nasıl gerçekleştiğini anlamak için yalnızca element sembollerini bilmek yeterli değildir.
Tarihsel bir olayın nedenlerini açıklamak için de yalnızca olayın tarihini hatırlamak yeterli olmaz.
Bu nedenle öğrenme hedefinin niteliği önemlidir.
Etkili öğrenme, her bilgiyi aynı yöntemle çalışmak değil; öğrenme hedefinin gerektirdiği yöntemi seçebilmektir.
Ayrıca konuya yeni başlayan öğrenciler için karmaşık açıklamalar oluşturmak zorlayıcı olabilir.
Sweller, van Merriënboer ve Paas'ın (2019) bilişsel yük kuramı üzerine çalışması, öğrencinin önceki bilgileri ile çalışma belleğinin sınırlılıklarının öğretim tasarımında dikkate alınması gerektiğini vurgulamaktadır.
Bu nedenle önce gerekli açıklamaları ve çözümlü örnekleri incelemek, daha sonra bağımsız uygulamaya geçmek bazı durumlarda daha uygun olabilir.
Öğretmenler ve Veliler Anlamlı Öğrenmeyi Nasıl Destekleyebilir?
Öğrenciye yalnızca “Ezberleme, anlamaya çalış.” demek yeterli olmayabilir.
Çünkü öğrenci neyi nasıl anlaması gerektiğini her zaman bilemeyebilir.
Öğretmenler öğrencilere, hangi bilgi için hangi öğrenme etkinliğinin uygun olduğunu gösterebilir.
Örneğin matematik dersinde bir kuralın neden geçerli olduğunu açıklayabilir.
Biyolojide belirli süreçleri karşılaştırabilir.
Tarih dersinde olaylar arasındaki nedensel ilişkileri birlikte inceleyebilir.
Türkçe ve edebiyat derslerinde öğrenciden yorumunu metindeki kanıtlarla gerekçelendirmesini isteyebilir.
Veliler de çocuklarına yalnızca doğru cevap sayısını sormak yerine öğrenme sürecini anlamaya yönelik sorular yöneltebilir:
“Bu konunun en önemli bilgisi nedir?”
“Bana kendi cümlelerinle açıklayabilir misin?”
“Bu bilgi hangi durumda işe yarar?”
“Benzer bir örnek oluşturabilir misin?”
“Yanlış yaptığın soruda neyi yeniden öğrenmen gerekiyor?”
Bu soruların amacı öğrenciyi sürekli sınamak değildir.
Öğrencinin bilgi eksiklerini fark etmesini ve gerektiğinde uygun destek almasını kolaylaştırmaktır.
Ancak öğrencinin bir soruya hemen yanıt verememesi, konuyu hiç öğrenmediği anlamına gelmez.
Ön bilgi eksikliği, sorunun güçlüğü veya uygun olmayan anlatım biçimi de değerlendirilmelidir.
Ezberlemek ile Anlamak Hakkında Sık Sorulan Sorular
Ezberlemek Kötü Bir Öğrenme Yöntemi midir?
Hayır. Temel bilgileri doğru ve hızlı hatırlamak öğrenme için önemlidir. Ancak yalnızca mekanik tekrar yapmak, bütün konularda kavramsal anlamayı ve uygulama becerisini geliştirmeye yeterli olmayabilir.
Bir Konuyu Ezberlediğim Hâlde Neden Soru Çözemiyorum?
Bilgiyi hatırlıyor ancak hangi durumda ve nasıl kullanacağınızı yeterince bilmiyor olabilirsiniz. Ön bilgi eksiklikleri, problem çözme stratejileri veya yeni sorunun güçlüğü de etkili olabilir.
Konuyu Anladığımı Nasıl Anlarım?
Konuyu kendi cümlelerinizle açıklamayı, önemli ilişkileri gerekçelendirmeyi ve yeni soruları yardımsız çözmeyi deneyebilirsiniz. Öğrendiklerinizi daha sonraki günlerde de değerlendirmek yararlı olur.
Anlamlı Öğrenilen Bilgiler Unutulur mu?
Evet. Bir bilginin anlamlı biçimde öğrenilmiş olması, hiçbir zaman unutulmayacağı anlamına gelmez. Bilgilerin korunması için uygun aralıklarla hatırlama ve uygulama çalışmaları yapılabilir.
Çok Soru Çözmek Anlamayı Geliştirir mi?
Uygun sorularla yapılan uygulamalar öğrenmeyi destekleyebilir. Ancak aynı çözüm işlemlerini nedenini bilmeden sürekli tekrarlamak, kavramsal anlayışın gelişmesini garanti etmez.
Bir Konuyu Başkasına Anlatmak Yararlı mıdır?
Araştırmalar, öğretmeye hazırlanmanın ve başkasına açıklama yapmanın bazı öğrenme koşullarında olumlu etkileri olabileceğini göstermektedir. Ancak açıklamaların doğru olması ve öğrenme hedefiyle ilişkili olması önemlidir.
Ezberlemek ile Anlamak Arasında Hangisi Daha Önemlidir?
Bu sorunun cevabı öğrenme hedefine göre değişir. Bazı görevler doğru hatırlamayı, bazıları kavramsal açıklamayı, bazıları ise ikisini birlikte gerektirir.
Sonuç: Öğrenme Hatırlamakla Başlayabilir, Ancak Bununla Sınırlı Değildir
Bir öğrencinin bir bilgiyi ezberlemesi, o bilginin öğrenme açısından değersiz olduğunu göstermez.
Bellek, öğrenmenin temel bileşenlerinden biridir.
Temel kavramların, sözcüklerin, kuralların ve işlemlerin hatırlanması daha karmaşık öğrenmeleri destekleyebilir.
Ancak bir bilgiyi hatırlamak, onu bütün yönleriyle anladığımız veya her durumda doğru kullanabileceğimiz anlamına gelmez.
Daha kapsamlı öğrenme için öğrencinin gerektiğinde bilgileri açıklaması, kavramlar arasında ilişki kurması, benzer durumları karşılaştırması ve öğrendiklerini yeni problemlerde kullanması önemlidir.
Bu süreçte kavramsal anlayış ile işlemsel beceri birbirini destekleyebilir.
Öğrenci bir işlemi uygularken kuralı daha iyi anlayabilir.
Kuralın gerekçesini kavradığında ise onu yeni problemlerde daha uygun kullanabilir.
Bu nedenle ders çalışırken kendinize yalnızca şu soruyu sormayın:
“Bu bilgiyi ezberledim mi?”
Bunun yanında şunları da değerlendirin:
“Bu bilgi ne anlama geliyor?”
“Bu kural neden geçerli?”
“Hangi bilgilerle ilişkili?”
“Hangi durumlarda kullanılabilir?”
“Hangi durumlarda kullanılamaz?”
“Bu bilgiyi yeni bir soruda kullanabilir miyim?”
Bu sorular, öğrenme durumunuzu daha kapsamlı değerlendirmenize yardımcı olabilir.
Ezberlemek ile anlamak arasında seçim yapmak zorunda değilsiniz. Önemli olan gerekli bilgileri doğru hatırlamak, anlamlarını kavramak ve öğrenme hedefinin gerektirdiği durumlarda kullanabilmektir.
Kaynakça
Chi, M. T. H., De Leeuw, N., Chiu, M.-H., & Lavancher, C. (1994). Eliciting self-explanations improves understanding. Cognitive Science, 18(3), 439–477. https://doi.org/10.1207/s15516709cog1803_3
Dunlosky, J., Rawson, K. A., Marsh, E. J., Nathan, M. J., & Willingham, D. T. (2013). Improving students' learning with effective learning techniques: Promising directions from cognitive and educational psychology. Psychological Science in the Public Interest, 14(1), 4–58. https://doi.org/10.1177/1529100612453266
Fiorella, L., & Mayer, R. E. (2016). Eight ways to promote generative learning. Educational Psychology Review, 28(4), 717–741. https://doi.org/10.1007/s10648-015-9348-9
Karpicke, J. D., & Blunt, J. R. (2011). Retrieval practice produces more learning than elaborative studying with concept mapping. Science, 331(6018), 772–775. https://doi.org/10.1126/science.1199327
Kobayashi, K. (2019). Learning by preparing-to-teach and teaching: A meta-analysis. Japanese Psychological Research, 61(3), 192–203. https://doi.org/10.1111/jpr.12221
Mayer, R. E. (2002). Rote versus meaningful learning. Theory Into Practice, 41(4), 226–232. https://doi.org/10.1207/s15430421tip4104_4
Pan, S. C., & Rickard, T. C. (2018). Transfer of test-enhanced learning: Meta-analytic review and synthesis. Psychological Bulletin, 144(7), 710–756. https://doi.org/10.1037/bul0000151
Rittle-Johnson, B., Siegler, R. S., & Alibali, M. W. (2001). Developing conceptual understanding and procedural skill in mathematics: An iterative process. Journal of Educational Psychology, 93(2), 346–362. https://doi.org/10.1037/0022-0663.93.2.346
Sweller, J., van Merriënboer, J. J. G., & Paas, F. (2019). Cognitive architecture and instructional design: 20 years later. Educational Psychology Review, 31, 261–292. https://doi.org/10.1007/s10648-019-09465-5
Hazırlayan: Psikolojik Danışman Ahmet Usta
Yayın: İnsana Bakınca
Yayın ve yöntem açıklaması: Bu içerik bilişsel psikoloji, öğrenme psikolojisi ve eğitim bilimleri alanındaki bilimsel araştırmalardan yararlanılarak hazırlanmış bir popüler bilim ve psikoeğitim yazısıdır. Sistematik derleme veya özgün deneysel araştırma değildir. Önerilen yedi aşamalı çalışma düzeni, örnek süre dağılımı ve değerlendirme soruları bağımsız olarak geçerliği ve etkililiği doğrulanmış standartlaştırılmış bir program ya da ölçme aracı değildir. Metnin bilimsel kaynak araştırması, kaynak karşılaştırması ve editöryal düzenlenmesinde ChatGPT (OpenAI) desteğinden yararlanılmıştır. Bağımsız uzman hakem incelemesi yapılmamıştır.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Yazıya ilişkin sorularınızı, gerekçeli eleştirilerinizi ve düzeltme önerilerinizi paylaşabilirsiniz. Lütfen kendinize veya başkalarına ait sağlık, öğrenci, iletişim ve kimlik bilgilerini yazmayınız. Bu alan bireysel psikolojik değerlendirme veya acil yardım hizmeti değildir. Hakaret, tehdit, ayrımcılık, izinsiz kişisel bilgi ve yanıltıcı sağlık önerileri içeren yorumlar yayımlanmaz. Görüş ayrılığı tek başına yorum kaldırma gerekçesi değildir.