İlk Okumada Neyi Anlamalıyız? Yüzeysel Öğrenmeden Kavramsal Öğrenmeye
Bir ders konusunu baştan sona okumak, o konuyu öğrendiğiniz anlamına gelir mi? İlk okumada hangi bilgileri anlamanız gerekir? Her ayrıntıyı ezberlemek yerine kavramları, ana düşünceyi ve önemli ilişkileri nasıl belirleyebilirsiniz? Bilimsel araştırmalar ışığında ilk okumayı daha etkili bir öğrenme çalışmasına dönüştürmenin yollarını inceleyelim.
Hazırlayan: Psikolojik Danışman Ahmet Usta
Biyoloji dersinde fotosentez konusunu çalıştığınızı düşünün.
Kitabınızı açtınız. Konuyu dikkatle okudunuz, önemli gördüğünüz cümlelerin altını çizdiniz ve bilmediğiniz bazı sözcüklerin anlamlarına baktınız.
Bir süre sonra konuyu tamamladınız.
Kendinize şu soruyu sordunuz:
“Konuyu anladım mı?”
Yanıtınız olumlu.
Ancak ertesi gün öğretmeniniz size şu soruları yöneltiyor:
“Fotosentezde ışık enerjisi ne için kullanılır?”
“Karbondioksitin bu süreçteki işlevi nedir?”
“Fotosentez ile hücresel solunum arasındaki temel fark nedir?”
Bu soruları yanıtlamakta zorlanıyorsunuz.
Oysa konuyu dün dikkatle okumuştunuz.
Peki, neden?
Çünkü bir metni okumak, metindeki bilgileri hatırlamak ve o bilgileri anlamlı ilişkiler içerisinde açıklayabilmek aynı şey değildir.
Bir öğrenci fotosentezin tanımını ezberleyebilir. Ancak süreçteki maddelerin işlevlerini ve olaylar arasındaki ilişkileri henüz kavramamış olabilir.
Başka bir öğrenci ise aynı metni okuyarak önce temel kavramları öğrenebilir, ardından bu kavramların birbirleriyle nasıl ilişkili olduğunu açıklamaya çalışabilir.
Her iki öğrenci de okumayı tamamlamıştır. Ancak gerçekleştirdikleri öğrenme etkinlikleri farklıdır.
Bu nedenle bir ders konusunu ilk kez okurken yalnızca kaç sayfa tamamladığınıza değil, okuduklarınızdan nasıl bir anlam oluşturduğunuza da dikkat etmeniz gerekir.
İlk Okuma Neden Önemlidir?
Bir ders konusuyla ilk kez karşılaştığınızda her bilgiyi ayrıntılarıyla öğrenmeniz mümkün olmayabilir.
Özellikle yeni kavramlar ve karmaşık ilişkiler içeren konularda açıklamalara, örneklere ve tekrar çalışmasına ihtiyaç duyabilirsiniz.
Ancak bu durum ilk okumanın yalnızca metne göz atmak anlamına geldiğini göstermez.
İlk okuma, öğrencinin konunun temel yapısını tanıması, önemli bilgileri belirlemesi ve kavramlar arasında bağlantılar kurmaya başlaması için bir fırsattır.
Örneğin biyoloji dersinde fotosentezi ilk kez okuyorsanız başlangıçta şu soruları anlamanız yararlı olabilir:
“Fotosentez nasıl bir süreçtir?”
“Bu süreçte hangi temel maddeler kullanılır?”
“Işık enerjisinin işlevi nedir?”
“Fotosentez canlılar açısından neden önemlidir?”
İlk okumada bütün biyokimyasal ayrıntıları öğrenmeniz gerekmeyebilir.
Ancak konunun temel açıklamasını anlayabilmeniz, sonraki öğrenmelerinizi kolaylaştırabilir.
İlk okumanın amacı, her şeyi tek seferde öğrenmek değil; doğru ve geliştirilebilir bir başlangıç anlayışı oluşturmaktır.
Okumak, Hatırlamak ve Anlamak Arasındaki Fark Nedir?
Günlük yaşamda bu kavramlar çoğu zaman birbirinin yerine kullanılır.
Ancak öğrenme açısından farklı süreçleri ifade ederler.
Okuma, metindeki sözcükleri, cümleleri ve açıklamaları işlemeyi kapsar.
Hatırlama, daha önce karşılaşılan bilgilerin bellekten geri çağrılmasıyla ilişkilidir.
Anlama ise bilgilerin ne anlama geldiğini, birbirleriyle nasıl ilişkili olduğunu ve uygun durumlarda nasıl kullanılabileceğini kavramayı içerir.
Örneğin fizik dersinde şu bilgiyi okuduğunuzu düşünün:
“Bir cisme etki eden net kuvvet, cismin ivmesiyle ilişkilidir.”
Bu cümleyi ezberden söylemeniz, bilgiyi hatırlayabildiğinizi gösterir.
Ancak kuvvet, kütle ve ivme arasındaki ilişkiyi açıklamanız istendiğinde zorlanıyorsanız kavramsal anlayışınız henüz yeterince gelişmemiş olabilir.
Buna karşılık aynı net kuvvetin farklı kütlelere sahip cisimlerde neden farklı ivmeler oluşturduğunu açıklayabiliyorsanız bilgiyi daha kapsamlı biçimde kullanıyorsunuz demektir.
Öğrenmenin Üç Ayrı Göstergesi
| Öğrenme çıktısı | Temel değerlendirme |
|---|---|
| Hatırlama | Hangi temel bilgileri doğru hatırlıyorum? |
| Kavramsal anlama | Bu bilgilerin anlamlarını ve aralarındaki ilişkileri açıklayabiliyor muyum? |
| Uygulama ve aktarım | Öğrendiğim bilgileri uygun yeni durumlarda kullanabiliyor muyum? |
Bu çıktılar birbirleriyle ilişkili olsa da her zaman aynı düzeyde gelişmez.
Öğrenci bir kavramı öğrenme sırasında açıklayabilir ancak daha sonra hatırlamakta zorlanabilir.
Benzer biçimde bir ilişkiyi doğru açıklayabildiği hâlde daha karmaşık bir problemde ek desteğe ihtiyaç duyabilir.
Bu nedenle öğrenmeyi yalnızca metni bitirmek veya tanımları hatırlamak üzerinden değerlendirmek yeterli değildir.
Bilimsel Araştırmalar Okuduğunu Anlamayı Nasıl Açıklıyor?
Kintsch'in Yapılandırma-Bütünleştirme Modeli
Walter Kintsch (1988), okuduğunu anlamayı açıklamak için yapılandırma-bütünleştirme modelini geliştirmiştir.
Bu yaklaşıma göre okuyucu metindeki sözcükleri ve cümleleri işlemekle kalmaz; anlam birimleri arasında bağlantılar kurarak tutarlı bir zihinsel temsil oluşturmaya çalışır.
Okuduğunu anlama araştırmalarında metnin yüzeysel dilsel biçimi, metinde ifade edilen anlam ilişkileri ve anlatılan duruma ilişkin zihinsel temsil arasında ayrım yapılır.
Örneğin şu cümleyi inceleyelim:
“Sıcaklık arttığında, diğer koşullar aynıysa buharlaşma genellikle hızlanır.”
Cümledeki sözcükleri tanımak anlamanın başlangıcıdır.
Ancak daha kapsamlı bir kavrayış için sıcaklık, moleküllerin hareketi ve buharlaşma arasındaki ilişkiyi de öğrenmeniz gerekir.
Ayrıca buharlaşmanın yalnızca sıcaklığa bağlı olmadığını, başka çevresel koşullardan da etkilenebildiğini değerlendirebilmelisiniz.
Böylece metnin yalnızca sözcüklerini değil, açıkladığı fiziksel olayı anlamaya çalışırsınız.
Van den Broek (2010), bilimsel metinlerden öğrenmede metindeki bilgilerin okuyucunun önceki bilgileriyle bütünleştirilmesinin önemini vurgulamaktadır.
Bu yaklaşımda okuma amacı, önceki bilgi, çıkarım oluşturma becerisi ve metnin özellikleri anlamayı etkileyen değişkenler arasındadır.
Aynı Metni Okuyan Öğrenciler Neden Farklı Düzeylerde Anlar?
İki öğrencinin aynı biyoloji metnini okuduğunu düşünün.
Öğrencilerden biri metindeki temel kavramları önceden biliyor.
Diğeri ise bu kavramların büyük bölümüyle ilk kez karşılaşıyor.
İlk öğrenci yeni bilgileri önceki bilgileriyle daha kolay ilişkilendirebilir.
İkinci öğrenci ise temel kavramları anlamak için daha fazla açıklamaya ihtiyaç duyabilir.
Duke, Ward ve Pearson (2021), okuduğunu anlamanın yalnızca akıcı okumaya dayanmadığını; sözcük bilgisi, alan bilgisi, metin yapıları ve anlama stratejileri gibi farklı bileşenlerle ilişkili olduğunu belirtmektedir.
Bu nedenle öğrencinin bir metni anlamakta zorlanmasının tek çözümü, metni yeniden okuması olmayabilir.
Öncelikle anlamayı hangi güçlüğün engellediği belirlenmelidir.
İlk Okumada Neyi Anlamaya Çalışmalısınız?
İlk okumada her bilgiyi aynı ayrıntı düzeyinde öğrenmek gerekli değildir.
Ancak konunun niteliğine ve mevcut bilginize göre aşağıdaki öğrenme çıktılarından yararlanabilirsiniz.
1. Konunun Temel Sorusu
Okuduğunuz metnin hangi soruya yanıt verdiğini belirleyin.
Örneğin fotosentez konusu “Bitkiler organik maddeleri hangi süreçlerle üretir?” sorusuyla ilişkilidir.
Buharlaşma konusu ise “Sıvılar gaz hâline nasıl geçer ve bu süreci hangi koşullar etkiler?” sorusu üzerinden incelenebilir.
2. Ana Düşünce
Metnin konu hakkında ortaya koyduğu temel açıklamayı belirleyin.
Örneğin buharlaşma konusunun önemli açıklamalarından biri, buharlaşmanın sıvı yüzeyinde gerçekleşmesi ve hızının çeşitli koşullardan etkilenebilmesidir.
3. Temel Kavramlar
Konunun anlaşılması için gerekli sözcük ve kavramların anlamlarını öğrenin.
Örneğin difüzyon konusunu öğrenirken derişim kavramını anlamanız gerekebilir.
4. Kavramlar Arasındaki İlişkiler
Kavramları yalnızca ayrı ayrı tanımlamayın.
Birbirleriyle nasıl ilişkili olduklarını açıklamaya çalışın.
5. Önemli Koşullar ve Ayrımlar
Bir bilginin hangi koşullarda geçerli olduğunu belirleyin.
Örneğin buharlaşma ile kaynamanın birbirinden nasıl ayrıldığını inceleyin.
6. Henüz Anlayamadığınız Noktalar
Bütün bilgileri ilk okumada anlamak zorunda değilsiniz.
Ancak hangi kavramların veya ilişkilerin sizin için hâlâ belirsiz olduğunu fark etmeniz önemlidir.
İlk okumanın sonunda her şeyi bildiğinizi düşünmek yerine sonraki çalışmada neye ihtiyaç duyduğunuzu belirleyebilmeniz, daha gerçekçi bir öğrenme değerlendirmesi sağlayabilir.
İlk Okumayı Daha Etkili Hâle Getirmek İçin Sekiz Aşama
Aşağıdaki çalışma düzeni, okuduğunu anlama ve öğrenme psikolojisi araştırmalarından yararlanılarak hazırlanmıştır.
Bu aşamaların bütün öğrencilerde aynı sırayla uygulanması gerektiği düşünülmemelidir. Öğrencinin bilgi düzeyi ve metnin güçlüğüne göre uyarlanabilir.
1. Okuma Amacınızı Belirleyin
Okumaya başlamadan önce kendinize şu soruyu sorun:
“Bu metni okuduktan sonra neyi açıklayabilir veya yapabilir hâle gelmek istiyorum?”
Örneğin:
“Bugün buharlaşma ile kaynama arasındaki temel farkları öğrenmek istiyorum.”
Bu hedef, yalnızca “Fen çalışacağım.” demekten daha açıktır.
Çünkü çalışma sonunda neyi öğrenip öğrenmediğinizi değerlendirebilirsiniz.
2. Metnin Genel Yapısını İnceleyin
Başlıklara, alt başlıklara, görsellere, tablolara ve varsa bölüm sorularına göz atın.
Bu inceleme, metinde hangi konuların ele alındığını anlamanıza yardımcı olabilir.
Örneğin fotosentez konusunda şu başlıklarla karşılaşabilirsiniz:
Fotosentezin tanımı
Fotosentezin temel girdileri ve ürünleri
Işığın süreçteki rolü
Fotosentez hızını etkileyen etmenler
Fotosentezin canlılar açısından önemi
Başlıklar arasındaki ilişkiyi fark etmek, metni daha düzenli biçimde incelemenize yardımcı olabilir.
Bogaerds-Hazenberg ve arkadaşlarının (2021) 44 araştırmayı kapsayan meta-analizinde, metin yapısı öğretiminin 4–6. sınıf öğrencilerinin okuduğunu anlama performansını kısa vadede destekleyebildiği bulunmuştur.
Ancak gecikmeli değerlendirmelerde gruplar arasındaki üstünlüğün korunmadığı bildirilmiştir.
Dolayısıyla metnin yapısını tanımak yararlı olabilir; ancak tek başına kalıcı öğrenmeyi garanti etmez.
3. Anlamayı Engelleyen Temel Kavramları Belirleyin
Bir metindeki bütün bilinmeyen sözcükler aynı öneme sahip değildir.
Bazı kavramlar ana açıklamayı anlamak için gereklidir.
Örneğin kimyada difüzyon konusunu okurken derişim kavramını bilmiyorsanız metindeki bazı ilişkileri anlamakta zorlanabilirsiniz.
Önce kavramı açıklığa kavuşturun.
Ardından şu soruyu yanıtlamaya çalışın:
“Derişim farkı, taneciklerin net hareketiyle nasıl ilişkilidir?”
Ancak her bilinmeyen sözcük için uzun bir araştırma yapmak zorunda değilsiniz.
Öncelikle ana düşünceyi veya temel ilişkileri anlamanızı engelleyen kavramlara odaklanın.
4. Ana Düşünceyi Belirleyin
Bir paragraftaki bütün cümleler aynı işleve sahip değildir.
Bazıları temel düşünceyi ortaya koyar.
Bazıları açıklama, gerekçe, örnek veya karşılaştırma sunar.
Örneğin şu paragrafı düşünün:
“Buharlaşma sıvının yüzeyinde gerçekleşir. Sıcaklık, havanın nemi, hava hareketleri ve açık yüzey alanı, buharlaşma sürecinde etkili olabilir.”
Bu paragrafın ana düşüncesi şöyle ifade edilebilir:
“Buharlaşma, sıvının yüzeyinde gerçekleşen ve çeşitli koşullardan etkilenen bir hâl değişimidir.”
Diğer bilgiler ise bu temel açıklamanın ayrıntılarını oluşturmaktadır.
Butterfuss ve arkadaşlarının (2024) yetişkin okuyucularla yürüttüğü araştırmada, ana düşünceyi taşıyan cümlelerin belirlenmesinin zor olabildiği; ana düşünceyi seçmenin, ayrıntıları çıkarma görevine göre daha güvenilir sonuçlar verebildiği görülmüştür.
Bu nedenle yalnızca bütün önemli görünen cümlelerin altını çizmek yerine şu soruları yöneltmek yararlı olabilir:
“Bu bölüm hangi temel soruyu yanıtlıyor?”
“Yazarın söylemek istediği en önemli şey nedir?”
“Diğer cümleler bu açıklamayı nasıl destekliyor?”
5. Bilgiler Arasında İlişki Kurun
Bir metindeki bilgileri birbirinden kopuk biçimde öğrenmek, konunun bütününü anlamayı güçleştirebilir.
Örneğin buharlaşmayla ilgili şu bilgileri öğrendiniz:
“Sıcaklık buharlaşmayı etkileyebilir.”
“Hava hareketleri buharlaşmayı etkileyebilir.”
“Havanın nemi buharlaşmayı etkileyebilir.”
Bu bilgileri ayrı ayrı hatırlamak yararlıdır.
Ancak ilişkileri açıklamaya çalıştığınızda daha kapsamlı bir öğrenme etkinliği gerçekleştirmiş olursunuz.
Örneğin:
“Hava hareketleri sıvı yüzeyine yakın su buharı birikimini nasıl etkiler?”
“Havanın bağıl neminin artması net buharlaşmayı neden azaltabilir?”
“Buharlaşma neden yalnızca kaynama sıcaklığında gerçekleşmez?”
Bu sorular, öğrendiğiniz bilgileri birbiriyle ilişkilendirmenizi gerektirir.
6. Önemli Noktalarda Öz Açıklama Yapın
Öz açıklama, öğrendiğiniz bilgiyi kendi kendinize açıklamaya ve kavramlar arasındaki ilişkileri gerekçelendirmeye çalışmanızdır.
Örneğin şu bilgiyi okuyorsunuz:
“Açık yüzey alanı arttığında, diğer koşullar aynıysa birim zamanda buharlaşan toplam sıvı miktarı artabilir.”
Bu bilgiyi yalnızca tekrar etmek yerine şu açıklamayı geliştirebilirsiniz:
“Yüzey alanı büyüdüğünde sıvının hava ile temas eden bölümü artar. Diğer koşullar sabitken daha geniş yüzeyden aynı sürede daha fazla molekül gaz fazına geçebilir.”
Bu açıklama, sonucu ortaya çıkaran ilişkiyi değerlendirmektedir.
Chi ve arkadaşlarının (1994) araştırmasında öz açıklamaya yönlendirilen öğrenciler, metni yeniden okuyan öğrencilere göre daha yüksek öğrenme kazanımı göstermiştir.
McNamara'nın (2004) öz açıklama temelli okuma eğitimi araştırması ise yararların metnin güçlüğüne ve değerlendirme görevine göre değişebileceğini ortaya koymuştur.
Bu nedenle her cümlede durup uzun açıklamalar oluşturmanız gerekmez.
Özellikle temel kavramlar, önemli kurallar ve anlamakta zorlandığınız ilişkiler üzerinde durabilirsiniz.
7. Anlamadığınız Noktada Çalışma Biçiminizi Değiştirin
Bir metni okurken her şeyi ilk seferde anlamak zorunda değilsiniz.
Önemli olan, anlamadığınız noktayı fark ettiğinizde ne yapacağınıza karar verebilmenizdir.
Örneğin bir cümleyi anlamadığınızda sorun bilinmeyen bir kavramdan kaynaklanıyor olabilir.
Bu durumda kavramın anlamını öğrenmek gerekir.
Başka bir durumda kavramları biliyor ancak aralarındaki ilişkiyi kuramıyor olabilirsiniz.
Bu durumda bir şema, karşılaştırma veya çözümlü örnek yararlı olabilir.
Bazen de açıklama anlaşılır olduğu hâlde önceki bir bilgi hatırlanamadığı için sorun yaşanabilir.
Bu durumda ilgili ön bilgiye dönmek gerekir.
Anlamadığınız her bölüm için aynı yöntemi tekrar kullanmak yerine güçlüğün nedenine uygun bir öğrenme etkinliği seçin.
8. Okumayı Kısa Bir Anlama Kontrolüyle Tamamlayın
Bir konuyu sonuna kadar okumak, çalışmanın öğrenme açısından tamamlandığı anlamına gelmeyebilir.
Okumanın ardından kitabınızı kapatın.
Kendinize kısa sorular yöneltin.
Örneğin buharlaşma konusunu çalıştıysanız:
“Buharlaşma nedir?”
“Buharlaşma için kaynama sıcaklığına ulaşılması gerekir mi?”
“Buharlaşma üzerinde etkili olan üç koşulu açıklayabilir miyim?”
“Buharlaşma ile kaynama arasındaki temel farklar nelerdir?”
Yanıtlarınızı oluşturduktan sonra güvenilir bir kaynakla karşılaştırın.
Eksik veya yanlış bilgileri belirleyin.
Bu uygulama, yalnızca metni ne kadar kolay okuduğunuzu değil, bilgiyi ne ölçüde hatırlayıp açıklayabildiğinizi görmenize yardımcı olabilir.
Anlamadığınızda Ne Yapmalısınız? Kısa Karar Rehberi
Okurken takıldığınız her noktada baştan başlamak zorunda değilsiniz.
Önce hangi güçlükle karşılaştığınızı belirleyin.
| Karşılaştığınız güçlük | Uygun başlangıç |
|---|---|
| Bir kavramın anlamını bilmiyorum. | Temel tanımı ve uygun bir örneği inceleyin. |
| Cümleyi anlıyorum ama paragrafın ana düşüncesini bulamıyorum. | Paragrafın hangi soruyu yanıtladığını belirleyin. |
| Kavramları biliyorum ama aralarındaki ilişkiyi kuramıyorum. | Karşılaştırma, şema veya neden-sonuç açıklaması oluşturun. |
| Açıklamayı okuyorum ama neden doğru olduğunu bilmiyorum. | İlgili kuralı veya mekanizmayı inceleyin. |
| Konuyu anladığımı düşünüyorum ama anlatamıyorum. | Kitabı kapatıp kısa bir açıklama oluşturun; zorlandığınız noktayı yeniden çalışın. |
| Konuyu anlatabiliyorum ama soru çözemiyorum. | Çözümlü örnek inceleyin, ardından bağımsız yeni bir soru deneyin. |
| Çalışırken çok fazla ayrıntıda kayboluyorum. | Ana düşünceyi ve temel kavramları yeniden belirleyin. |
Bu karar rehberi öğrencinin güçlüğüne uygun çalışma yöntemini seçmesini kolaylaştırmak amacıyla hazırlanmıştır.
Her durumda kesin sonuç verecek standart bir öğrenme programı değildir.
Uygulamalı Örnek: Buharlaşma Konusunu İlk Kez Çalışmak
Bir öğrencinin buharlaşmayı ilk kez öğrendiğini düşünelim.
Birinci aşama: Hedef belirleme
Öğrenci şöyle bir hedef oluşturuyor:
“Buharlaşmanın nasıl gerçekleştiğini ve buharlaşan sıvı miktarını etkileyen temel koşulları açıklamak istiyorum.”
İkinci aşama: Temel kavramları öğrenme
Öğrenci şu kavramları belirliyor:
Buharlaşma, sıvı yüzeyi, kinetik enerji, sıcaklık, nem, hava hareketleri ve yüzey alanı.
Bunların tamamını ayrıntılarıyla öğrenmek yerine konuyu anlamak için gerekli temel anlamlarını açıklamaya çalışıyor.
Üçüncü aşama: Ana düşünceyi belirleme
Öğrenci şu açıklamayı oluşturuyor:
“Buharlaşma, sıvının yüzeyinde gerçekleşen bir hâl değişimidir.”
Bu açıklama başlangıç için uygundur ancak konunun bütün ilişkilerini içermez.
Dördüncü aşama: İlişkileri geliştirme
Öğrenci açıklamasını genişletiyor:
“Buharlaşmada sıvının yüzeyindeki moleküller gaz fazına geçebilir. Sıcaklık, havanın nemi, hava hareketleri ve açık yüzey alanı bu süreçte etkili olabilir.”
Beşinci aşama: Yeni bir durumda uygulama
Şimdi şu soruyu düşünelim:
“Eşit miktarda su içeren iki kaptan biri geniş ve sığ, diğeri dar ve derindir. Kaplar aynı sıcaklık, nem ve hava hareketi koşullarında açıkta tutuluyor. Hangi kaptan birim zamanda daha fazla su buharlaşması beklenir?”
Öğrenci geniş yüzeyli kapta, diğer koşullar aynı olduğunda, birim zamanda buharlaşan toplam su miktarının daha fazla olmasının beklendiğini açıklayabilir.
Bunun nedenini de sıvının açık yüzey alanıyla ilişkilendirebilir.
Altıncı aşama: Eksikleri belirleme
Öğrenci şu soruya yanıt vermekte zorlanıyor:
“Havadaki nem arttığında buharlaşma neden etkilenebilir?”
Bu durumda öğrenci bütün konuyu yeniden okumak yerine nem, buharlaşma ve yoğuşma arasındaki ilişkiyi inceleyebilir.
Böylece ilk okuma yalnızca tamamlanan bir sayfa sayısı olmaktan çıkar.
Öğrencinin hangi bilgileri öğrendiğini ve hangi ilişkiler üzerinde yeniden çalışması gerektiğini gösteren bir öğrenme etkinliğine dönüşür.
Farklı Derslerde İlk Okumada Neye Odaklanmalısınız?
Derslerin bilgi yapıları farklı olduğu için ilk okumadaki öğrenme hedefleri de değişebilir.
Matematik: Kuralın Anlamı ve Uygulama Koşulları
Matematikte ilk okuma sırasında yalnızca formülleri ezberlemekle yetinmeyin.
Kuralın hangi kavramlarla ilişkili olduğunu ve ne zaman uygulanabileceğini anlamaya çalışın.
Örneğin aynı tabanlı üslü ifadeler çarpılırken üslerin neden toplandığını inceleyebilirsiniz.
2³ × 2² = 2⁵
Bu işlemde çarpanların toplam sayısının beş olduğunu açıklayabilirsiniz.
Ardından şu işlemi inceleyin:
2³ + 2² = 12
İki işlemin neden farklı sonuçlandığını açıklamak, kuralın uygulama koşullarını anlamanıza yardımcı olabilir.
Fizik: Formül ile Olay Arasındaki İlişki
Fizikte bir formülün hangi büyüklükler arasındaki ilişkiyi açıkladığını anlamak önemlidir.
Örneğin Newton'un ikinci hareket yasasını öğreniyorsanız net kuvvet, kütle ve ivme kavramlarını ayırt etmeye çalışın.
Bir cismin hareket ediyor olması, üzerine etki eden net kuvvetin mutlaka sıfırdan farklı olduğu anlamına gelmez.
Eylemsiz bir referans sisteminde net kuvvet sıfırken cisim sabit hızla doğrusal hareket edebilir.
Bu ayrımı kavramak, formülün fiziksel anlamını değerlendirmeyi gerektirir.
Kimya: Sembolleri ve Tanecik Düzeyindeki Süreçleri Anlamak
Kimyada gözlenen olayların tanecik düzeyindeki açıklamalarını öğrenmeye çalışın.
Örneğin tuzun suda çözünmesi, tuzun yok olması anlamına gelmez.
İyonların su molekülleriyle etkileşerek çözelti içerisinde dağılmasını inceleyebilirsiniz.
Böylece gözlenen olay ile bilimsel model arasında ilişki kurarsınız.
Biyoloji: Süreçlerin Temel İşlevlerini Kavramak
Biyoloji konularında yalnızca terimleri ezberlemek yerine süreçler arasındaki ilişkileri anlamaya çalışın.
Örneğin hücresel solunum konusunu ilk kez okurken bütün biyokimyasal basamakları ayrıntılarıyla öğrenmeniz gerekmeyebilir.
Önce sürecin temel işlevini, enerji dönüşümleriyle ilişkisini ve başlıca aşamalarını kavramak daha uygun olabilir.
Tarih: Kronoloji ve Nedensellik
Tarih dersinde olayların gerçekleşme sırasını bilmek önemlidir.
Ancak tarihsel açıklama yalnızca kronolojiden oluşmaz.
Örneğin bir savaşın nedenlerini incelerken uzun dönemli koşullarla savaşı başlatan yakın gelişmeleri ayırt etmeye çalışın.
Tarihsel yorumları kanıtlarla ilişkilendirin.
Türk Dili ve Edebiyatı: Metnin Anlamını ve Dayanaklarını Belirlemek
Bir şiiri veya hikâyeyi ilk kez okurken metnin temel konusunu, anlatıcısını veya söyleyicisini, öne çıkan duygu ve düşüncelerini belirlemeye çalışabilirsiniz.
Ancak edebî metinlerde her zaman tek bir değişmez yorum bulunmayabilir.
Örneğin bir şiirde yalnızlık duygusunun işlendiğini düşünüyorsanız bu yorumunuzu hangi sözcüklerin, imgelerin veya anlatım özelliklerinin desteklediğini belirleyin.
Yabancı Dil: Sözcükleri Tek Tek Çevirmek Yerine İletiyi Anlamak
Yabancı dilde bütün sözcüklerin Türkçe karşılıklarını bilmek, cümlenin bağlam içerisindeki anlamını her zaman kavradığınız anlamına gelmez.
Örneğin İngilizcedeki used to yapısını yalnızca sözcüklerin karşılıklarıyla değerlendirmek yeterli değildir.
Bu yapı, uygun bağlamlarda geçmişteki alışkanlıkları veya artık geçerli olmayan durumları ifade edebilir.
İlk okumada sözcüklerin anlamlarını öğrenirken dil yapılarının cümledeki işlevlerini de inceleyin.
İlk Okumada Sık Yapılan Beş Hata
1. Her Cümlenin Altını Çizmek
Önemli görülen bütün cümleleri işaretlemek, ana düşünce ile ayrıntıları ayırt etmeyi güçleştirebilir.
Altını çizmek bütünüyle yararsız değildir.
Ancak hangi bilginin neden önemli olduğunu açıklayabilmeniz gerekir.
Dunlosky ve arkadaşlarının (2013) incelemesinde, yalnızca altını çizme ve tekrar okuma, genel kullanışlılıkları düşük öğrenme teknikleri arasında değerlendirilmiştir.
2. Anlaşılmayan Temel Kavramları Atlamak
Konunun anlaşılması için gerekli bir kavramı öğrenmeden sonraki açıklamalara geçmek, yeni bilgilerin yanlış yorumlanmasına neden olabilir.
Öncelikle temel kavramı açıklığa kavuşturun.
Ancak bütün ayrıntıları ilk okumada öğrenmeye çalışmayın.
3. Tanımı Ezberleyince Konunun Anlaşıldığını Düşünmek
Bir tanımı doğru hatırlamak öğrenme açısından önemlidir.
Ancak kavramın anlamını açıklayabilmek, benzer kavramlardan ayırt edebilmek ve uygun örneklerde kullanabilmek ayrı değerlendirmeler gerektirir.
4. Kitap Açıkken Anlamayı Bağımsız Öğrenmeyle Karıştırmak
Bir açıklamayı okurken kolayca takip edebilirsiniz.
Ancak kaynak kapatıldığında aynı bilgiyi hatırlayıp açıklayamayabilirsiniz.
Bjork, Dunlosky ve Kornell (2013), öğrencilerin öğrenme düzeylerini değerlendirirken bilginin tanıdık gelmesini veya kolay işlenmesini gerçek öğrenmeyle karıştırabildiklerini açıklamaktadır.
Bu nedenle kısa bağımsız açıklama ve hatırlama denemeleri yararlı olabilir.
5. İlk Okumada Bütün Ayrıntıları Öğrenmeye Çalışmak
Uzun ve yoğun bir ders metninin bütün ayrıntılarını tek seferde öğrenmeye çalışmak öğrenciyi zorlayabilir.
Bu durumda metni anlamlı bölümlere ayırmak ve temel ilişkileri önceliklendirmek daha uygun olabilir.
İlk okumanın amacı bütün öğrenme sürecini tek çalışmada tamamlamak değildir.
İlk Okumayı Tamamladığınızı Nasıl Anlarsınız?
Bir metni sonuna kadar okumanız önemli bir aşamadır.
Ancak öğrenme açısından ne elde ettiğinizi değerlendirmek için kısa bir kontrol yapabilirsiniz.
Kendinize şu soruları yöneltin:
Metnin temel konusu ve amacı nedir?
Ana düşünceyi kendi cümlelerimle açıklayabiliyor muyum?
Konuyu anlamak için gerekli temel kavramları öğrendim mi?
Önemli bilgiler ile destekleyici ayrıntıları ayırt edebiliyor muyum?
Metindeki temel neden-sonuç veya karşılaştırma ilişkilerini açıklayabiliyor muyum?
Öğrendiğim bilgiye uygun bir örnek oluşturabiliyor muyum?
Kaynağa bakmadan kısa anlama sorularını yanıtlayabiliyor muyum?
Yanıtlarımın doğruluğunu kontrol ettim mi?
Hangi kavramları veya ilişkileri henüz anlamadığımı belirleyebiliyor muyum?
Sonraki çalışmamda neye öncelik vermem gerektiğini biliyor muyum?
Bu soruların hepsine ilk okumada olumlu yanıt vermek zorunda değilsiniz.
Önemli olan hangi aşamada bulunduğunuzu ve sonraki öğrenme ihtiyacınızı belirleyebilmektir.
Bu kontrol soruları standartlaştırılmış bir psikometrik ölçek değildir. Öğrencinin kendi öğrenme sürecini gözlemlemesine yönelik hazırlanmıştır.
İlk Okumadan Sonra Ne Yapmalısınız?
İlk okumada oluşturulan anlayışın sonraki çalışmalarda geliştirilmesi gerekir.
Örneğin bir konunun temel kavramlarını öğrendikten sonra:
İkinci çalışmada eksik kavramları ve önemli ilişkileri açıklamaya yönelebilirsiniz.
Sonraki çalışmalarda çözümlü örnekleri inceleyebilir, bağımsız sorular çözebilir ve öğrendiklerinizi farklı durumlarda kullanmayı deneyebilirsiniz.
Daha sonraki günlerde kitabı kapatarak öğrendiklerinizi yeniden hatırlamaya çalışabilirsiniz.
Ancak bu etkinliklerin bütün öğrencilerde belirli bir okuma sayısına göre ilerlemesi gerektiği düşünülmemelidir.
Bazı konular ilk çalışmada yeterince anlaşılabilir.
Bazıları ise daha fazla örnek, öğretim desteği ve uygulama gerektirebilir.
Bu nedenle “Bir konuyu mutlaka üç kez okumalıyım.” gibi kesin kurallar yerine hangi öğrenme hedefinin henüz tamamlanmadığını değerlendirmek daha uygundur.
Öğretmenler ve Veliler Öğrencinin İlk Okumasını Nasıl Destekleyebilir?
Öğrencinin bir konuyu anlayıp anlamadığını değerlendirmek için yalnızca “Anladın mı?” sorusunu sormak yeterli olmayabilir.
Bu soru, öğrencinin kendi öğrenmesine ilişkin düşüncesini gösterir.
Ancak gerçek anlayışının ne düzeyde olduğunu doğrudan ortaya koymaz.
Öğretmenler öğrenciden temel düşünceyi açıklamasını, kavramlar arasında ilişki kurmasını veya uygun bir örnek oluşturmasını isteyebilir.
Örneğin:
“Bu bölümde anlatılan temel düşünceyi kendi cümlelerinle açıklar mısın?”
“Bu iki kavram arasında nasıl bir ilişki var?”
“Bu kurala farklı bir örnek verebilir misin?”
“Bu açıklamanın neden doğru olduğunu düşünüyorsun?”
“Anlamadığın nokta hangi bölümde başlıyor?”
Öğrencinin hemen yanıt verememesi, konuyu hiç öğrenmediğini veya isteksiz olduğunu göstermez.
Ön bilgi eksikliği, metnin güçlüğü veya düşüncesini ifade etme konusunda yaşadığı sorunlar da etkili olabilir.
Bu nedenle uygun destek, öğrencinin neden zorlandığını belirlemeye dayanmalıdır.
Veliler açısından da amaç, öğrenciden sürekli doğru yanıt beklemek değil, öğrenme sürecini nasıl değerlendirdiğini anlamasına yardımcı olmaktır.
İlk Okuma Hakkında Sık Sorulan Sorular
İlk Okumada Her Şeyi Anlamak Zorunda mıyım?
Hayır. İlk okumada konunun temel yapısını, önemli kavramlarını ve ana ilişkilerini anlamaya çalışabilirsiniz. Ayrıntıların öğrenilmesi için ek çalışmalar gerekebilir.
İlk Okumada Not Almalı mıyım?
Not almak bazı durumlarda yararlı olabilir. Ancak bütün cümleleri deftere geçirmek yerine temel düşünceleri, önemli ilişkileri ve anlamadığınız noktaları kaydetmek daha işlevsel olabilir.
Konuyu İlk Okumada Anlamazsam Baştan mı Okumalıyım?
Her zaman değil. Önce anlamayı engelleyen noktayı belirleyin. Sorun bir kavramsa kavramı öğrenin; ilişki kuramıyorsanız uygun bir örnek veya açıklama inceleyin.
İlk Okumadan Sonra Hemen Soru Çözmeli miyim?
Öğrenme hedefinize ve mevcut bilginize bağlıdır. Bazı konularda kısa anlama soruları yararlı olabilir. Karmaşık ve yeni konularda ise önce açıklamalar ve çözümlü örnekler gerekebilir.
Bir Konuyu Kaç Kez Okumalıyım?
Bütün öğrenciler ve konular için geçerli sabit bir okuma sayısı bulunmamaktadır. Tekrar gereksinimini konunun güçlüğüne, öğrendiğiniz bilgilere ve bağımsız performansınıza göre değerlendirin.
Altını Çizmek Öğrenmeyi Sağlar mı?
Altını çizmek önemli bilgileri işaretlemenize yardımcı olabilir. Ancak tek başına kalıcı öğrenmeyi garanti etmez. Bilgileri açıklama, hatırlama ve uygulama etkinlikleriyle desteklenmesi yararlı olabilir.
Okuduğum Konuyu Kendi Cümlelerimle Anlatabiliyorsam Öğrenmiş Sayılır mıyım?
Bu, anlayışınızı değerlendirmek için yararlı bir göstergedir. Ancak açıklamanın doğruluğu, bilgiyi farklı durumlarda kullanma becerisi ve sonraki günlerde hatırlama performansı da önemlidir.
Sonuç: İlk Okumanın Amacı Metni Bitirmek Değil, Anlam Oluşturmaktır
Bir ders konusunu ilk kez okumak, öğrenmenin önemli başlangıçlarından biridir.
Ancak okumanın öğrenmeye katkısı yalnızca kaç sayfa tamamlandığıyla değerlendirilemez.
Öğrencinin temel kavramları öğrenmesi, ana düşünceyi belirlemesi, bilgiler arasında ilişki kurması ve hangi noktaları anlamadığını fark etmesi de önemlidir.
Bir öğrenci metnin bütün cümlelerini okuyabilir ancak temel açıklamayı belirlemekte zorlanabilir.
Başka bir öğrenci tanımları hatırlayabilir fakat kavramları ilişkilendiremeyebilir.
Bir diğer öğrenci ise daha kısa bir metin üzerinden temel ilişkiyi kavrayabilir, uygun örnekler geliştirebilir ve öğrendiklerini yeni durumlarda kullanabilir.
Bu öğrencilerin öğrenme süreçleri aynı değildir.
Dolayısıyla ilk okumanın amacı herkesi aynı sürede ve aynı düzeyde öğrenmeye ulaştırmak olmamalıdır.
Amaç, öğrencinin sahip olduğu önceki bilgilerden yararlanarak konu hakkında doğru ve geliştirilebilir bir anlayış oluşturmasını desteklemektir.
İlk okumayı tamamladığınızda kendinize yalnızca şu soruyu sormayın:
“Kaç sayfa okudum?”
Bunun yerine şunları değerlendirin:
“Bu konunun temel düşüncesi nedir?”
“Hangi kavramları doğru anladım?”
“Bu bilgiler birbirleriyle nasıl ilişkili?”
“Hangi noktayı henüz açıklayamıyorum?”
“Bir sonraki çalışmada neyi öğrenmeye ihtiyacım var?”
İlk okumanın gerçek değeri, metnin ne kadarının tamamlandığından çok, öğrencinin okuduğu bilgilerden ne ölçüde anlam oluşturabildiği ve sonraki öğrenmesini nasıl yönlendirebildiğiyle ilişkilidir.
Kaynakça
Bjork, R. A., Dunlosky, J., & Kornell, N. (2013). Self-regulated learning: Beliefs, techniques, and illusions. Annual Review of Psychology, 64, 417–444. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-113011-143823
Bogaerds-Hazenberg, S. T. M., Evers-Vermeul, J., & van den Bergh, H. (2021). A meta-analysis on the effects of text structure instruction on reading comprehension in the upper elementary grades. Reading Research Quarterly, 56(3), 435–462. https://doi.org/10.1002/rrq.311
Butterfuss, R., McCarthy, K. S., Orcutt, E., Kendeou, P., & McNamara, D. S. (2024). Identification of main ideas in expository texts: Selection versus deletion. Reading and Writing, 37(3), 757–785. https://doi.org/10.1007/s11145-023-10431-5
Chi, M. T. H., De Leeuw, N., Chiu, M.-H., & Lavancher, C. (1994). Eliciting self-explanations improves understanding. Cognitive Science, 18(3), 439–477. https://doi.org/10.1207/s15516709cog1803_3
Duke, N. K., Ward, A. E., & Pearson, P. D. (2021). The science of reading comprehension instruction. The Reading Teacher, 74(6), 663–672. https://doi.org/10.1002/trtr.1993
Dunlosky, J., Rawson, K. A., Marsh, E. J., Nathan, M. J., & Willingham, D. T. (2013). Improving students' learning with effective learning techniques: Promising directions from cognitive and educational psychology. Psychological Science in the Public Interest, 14(1), 4–58. https://doi.org/10.1177/1529100612453266
Fiorella, L., & Mayer, R. E. (2015). Learning as a generative activity: Eight learning strategies that promote understanding. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781107707085
Kintsch, W. (1988). The role of knowledge in discourse comprehension: A construction-integration model. Psychological Review, 95(2), 163–182. https://doi.org/10.1037/0033-295X.95.2.163
McNamara, D. S. (2004). SERT: Self-explanation reading training. Discourse Processes, 38(1), 1–30. https://doi.org/10.1207/s15326950dp3801_1
van den Broek, P. (2010). Using texts in science education: Cognitive processes and knowledge representation. Science, 328(5977), 453–456. https://doi.org/10.1126/science.1182594
Yayın: İnsana Bakınca
Hazırlayan: Psikolojik Danışman Ahmet Usta
Yayın ve yöntem açıklaması: Bu yazı, okuduğunu anlama ve öğrenme psikolojisi alanındaki seçilmiş bilimsel araştırmalardan yararlanılarak hazırlanmış bir popüler bilim ve eğitimsel uygulama rehberidir. Sistematik derleme veya özgün deneysel araştırma değildir. Yazıda önerilen sekiz aşamalı çalışma düzeni, karar rehberi ve değerlendirme soruları bağımsız olarak etkililiği veya psikometrik özellikleri doğrulanmış standart bir program değildir. Metnin kaynak araştırması, bilimsel karşılaştırması ve editöryal düzenlenmesinde ChatGPT (OpenAI) desteğinden yararlanılmıştır. Bağımsız uzman hakem incelemesi yapılmamıştır.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Yazıya ilişkin sorularınızı, gerekçeli eleştirilerinizi ve düzeltme önerilerinizi paylaşabilirsiniz. Lütfen kendinize veya başkalarına ait sağlık, öğrenci, iletişim ve kimlik bilgilerini yazmayınız. Bu alan bireysel psikolojik değerlendirme veya acil yardım hizmeti değildir. Hakaret, tehdit, ayrımcılık, izinsiz kişisel bilgi ve yanıltıcı sağlık önerileri içeren yorumlar yayımlanmaz. Görüş ayrılığı tek başına yorum kaldırma gerekçesi değildir.