Telefon kullanımı, Türkiye’de öğrencilerin en sık karşılaştığı dikkat bölücü etkenlerden biridir. Uluslararası araştırmalar, telefonun yakın çevrede bulunmasının bile dikkat ve çalışma belleğini zayıflattığını gösterirken (Ward vd., 2017), Türkiye’de yapılan çalışmalar da benzer biçimde telefon kullanımının akademik başarıyla ters yönde ilişkili olduğunu ortaya koymuştur (Akbaba ve Altundağ, 2020; Çakır ve Oğuz, 2017).
Bu makalede telefon kullanımının öğrenme sürecine etkisi hem evrensel hem de Türkiye bağlamındaki bilimsel bulgularla birlikte açıklanmaktadır.
1. Telefonun Yakında Bulunması Dikkati Azaltır
Ward ve arkadaşları (2017), telefonun masada bulunmasının çalışma belleğini azalttığını ve öğrencilerin dikkat performansını düşürdüğünü göstermiştir. Bu bulgu, öğrencinin telefona bakmasa bile dikkatin bir bölümünün telefonla ilişkili uyaranlara yöneldiğini ortaya koyar.
Türkiye’de yapılan çalışmalar bu bulguyu destekler niteliktedir. Çakır ve Oğuz (2017), üniversite öğrencilerinin telefon kullanım sıklığı arttıkça dikkat toplamalarının zorlaştığını ve derslere odaklanma sürelerinin kısaldığını belirtmiştir.
2. Telefon Kullanımı Öğrenme Süreçlerinin Derinliğini Zayıflatır
Kuznekoff ve Titsworth (2013), ders sırasında telefonla ilgilenen öğrencilerin not alma kalitesinin düştüğünü ve sınav sonuçlarının daha düşük olduğunu bulmuştur. Telefon kullanımının öğrenmeyi zayıflatmasının nedeni, öğrencinin okuduğu veya dinlediği bilgiyi düzenleme, ilişkilendirme ve ayrıntılı biçimde anlamlandırma sürecinin kesintiye uğramasıdır. Bu durum bilgi kalıcılığını doğrudan etkiler.
Türkiye’de Baş ve Keskin (2021), ekran süresi yüksek olan lise öğrencilerinin daha yüzeysel öğrenme eğiliminde olduğunu, bilgiyi yapılandırmada güçlük yaşadığını ve ders başarısının anlamlı düzeyde düşük olduğunu belirtmiştir. Bu sonuçlar telefon kullanımının öğrenmeyi hem bilişsel derinlik hem de performans açısından zayıflattığını ortaya koymaktadır.
3. Aynı Anda Birden Fazla İş Yapma Yanılgısı
Birçok öğrenci telefonla uğraşırken aynı anda verimli biçimde ders çalışabileceğini düşünür. Ancak beyin iki bilişsel işi eşzamanlı yürütmez; yalnızca aralarında geçiş yapar. Bu durum öğrenme hızını ve dikkat kontrolünü olumsuz etkiler.
Ophir, Nass ve Wagner (2009), birden fazla işi aynı anda yapmaya çalışan bireylerin dikkati yönetme becerisinin daha zayıf olduğunu göstermiştir. Türkiye’de Demir ve Kumcağız (2019), telefonla sık uğraşan öğrencilerin akademik erteleme davranışlarının arttığını ve ders çalışma sırasında daha fazla bölünme yaşadığını bulmuştur.
4. Telefon Kullanımı Uyku Düzenini Bozar ve Öğrenmeyi Olumsuz Etkiler
Gece telefon kullanımı, uykuya geçişi geciktirir ve uyku kalitesini düşürür. Uluslararası çalışmalar, gece telefon kullanımının uyku bozukluğuna ve öğrenme veriminin düşmesine yol açtığını göstermektedir (Lemola vd., 2015).
Türkiye’de Tamer ve Aydın (2022), gece telefon kullanımının uykuya dalma süresini uzattığını, sabah uyanmayı zorlaştırdığını ve ertesi gün derslerde dikkat düşüklüğüne yol açtığını belirtmiştir. Uyku düzeni bozulduğunda öğrencinin dikkat ve bellek süreçleri de zayıflar.
5. Bildirim Beklentisi Kaygıyı ve Dikkat Bölünmesini Artırır
FoMO, gelişmeleri kaçırma kaygısıyla ilgilidir. FoMO ile ilişkileri inceleyen bir çalışma, bildirim beklentisinin dikkat üzerindeki deneysel etkisini doğrudan kanıtlamaz. Bildirim, amaçlı kullanım ve çalışma kesintileri ayrı değerlendirilmelidir.
Türkiye’de Akbaba ve Altundağ (2020), telefon bağımlılığı düzeyi yüksek öğrencilerin ders çalışırken daha fazla kaygı hissettiğini ve bildirimleri düşünmeden odaklanamadığını ortaya koymuştur. Bu bulgular telefonun öğrenme sırasında yalnızca fiziksel olarak değil, zihinsel olarak da güçlü bir bölücü etken olduğunu göstermektedir.
Sonuç
Uluslararası ve Türkiye kökenli araştırmalar birlikte değerlendirildiğinde şu sonuç ortaya çıkmaktadır:
-
Telefon kullanımı ders çalışma sürecini dikkat, bellek ve öğrenme kalitesi açısından olumsuz etkiler.
-
Telefonun yalnızca kullanım hâli değil, çalışma ortamında bulunması bile öğrenme sürecini zayıflatır.
-
Türkiye’de yapılan çalışmalar bu etkilerin günlük yaşamda daha belirgin yaşandığını göstermektedir.
Bu nedenle etkili bir çalışma ortamı oluşturmak için telefonun çalışma alanından uzaklaştırılması, bildirimlerin kapatılması ve eğitsel olmayan dijital araçlardan kaçınılması önerilmektedir.
Kaynakça
Akbaba, S., ve Altundağ, Y. (2020). Ergenlerde akıllı telefon bağımlılığı ve akademik başarı arasındaki ilişki. Eğitim ve Bilim Dergisi, 45(202), 45-60.
Baş, V., ve Keskin, H. (2021). Lise öğrencilerinde ekran süresi ve ders başarısı ilişkisi. Türk Eğitim Araştırmaları Dergisi, 15(1), 112-129.
Çakır, H., ve Oğuz, E. (2017). Akıllı telefon kullanımının dikkat dağınıklığına etkisi. Eğitim Teknolojisi Kuram ve Uygulama, 7(2), 1-15.
Demir, H., ve Kumcağız, H. (2019). Üniversite öğrencilerinde telefon kullanımı ve akademik erteleme davranışı. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 9(54), 23-40.
Tamer, S., ve Aydın, M. (2022). Dijital medya kullanımının uyku düzeni ve öğrenme çıktıları üzerindeki etkisi. Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 16(3), 521-540.
Kuznekoff, J. H., ve Titsworth, S. (2013). The impact of mobile phone usage on student learning. Communication Education, 62(3), 233-252.
Lemola, S., Perkinson-Gloor, N., Brand, S., ve Grob, A. (2015). Adolescents’ electronic media use at night, sleep disturbance, and depressive symptoms. Journal of Youth and Adolescence, 44(2), 405-418.
Ophir, E., Nass, C., ve Wagner, A. D. (2009). Cognitive control in media multitaskers. Proceedings of the National Academy of Sciences, 106(37), 15583-15587.
Przybylski, A. K., Murayama, K., DeHaan, C. R., ve Gladwell, V. (2013). Motivational, emotional, and behavioral correlates of fear of missing out. Computers in Human Behavior, 29(4), 1841-1848.
Ward, A. F., Duke, K., Gneezy, A., ve Bos, M. W. (2017). Brain drain: The mere presence of one’s smartphone reduces available cognitive capacity. Journal of the Association for Consumer Research, 2(2), 140-154.
Kendi kullanımını sınamak
Benzer iki çalışma oturumunda kesinti sayısını ve tamamlanan işi karşılaştırın. Birinde gereksiz bildirimleri kapatabilirsiniz. Denemeyi uykusuzluk, ders güçlüğü ve süre değişimiyle karıştırmamaya çalışın. Bu kişisel izlem, deneysel araştırma veya klinik test değildir.
Son gözden geçirme: 22 Ekim 2026.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Yazıya ilişkin sorularınızı, gerekçeli eleştirilerinizi ve düzeltme önerilerinizi paylaşabilirsiniz. Lütfen kendinize veya başkalarına ait sağlık, öğrenci, iletişim ve kimlik bilgilerini yazmayınız. Bu alan bireysel psikolojik değerlendirme veya acil yardım hizmeti değildir. Hakaret, tehdit, ayrımcılık, izinsiz kişisel bilgi ve yanıltıcı sağlık önerileri içeren yorumlar yayımlanmaz. Görüş ayrılığı tek başına yorum kaldırma gerekçesi değildir.